INLEIDING
Go, go, go, said
the bird: human kind
Cannot bear very much reality.
T. S. Eliot, Burnt Norton.
Wir haben die Kunst, damit wir nicht an die Wahrheit zugrunde gehen.
Nietzsche, Nachgelassene
Fragmente. Frühjahr – Sommer 1888//////Wille zur Macht, 822
In het vorige hoofdstuk bestudeerden we de tegenstelling tussen beeld en
teken.
Het is van belang om,
in dit tweede hoofdstuk, deze tegenstelling te herformuleren in meer
algemene termen als de tegenstelling tussen (de) kunst (van het maken
van beelden) enerzijds, en wetenschap en filosofie anderzijds. Van
beelden weten we inmiddels dat ze vaak deel uitmaken van complexe
gehelen van beelden, zoals in het drama en de roman. Dat geldt nog meer
voor tekens, die worden aaneengeregen tot op zich staande uitspraken
zoals e=mc2, of tot uitgebreide verzamelingen daarvan ('Civitas Dei',
'Phänomenologie des Geistes', 'Die Welt als Wille und Vorstellung',
'Sein und Zeit'). Die uitspraken kunnen uitspraken zijn over zeer
uitgestrekte domeinen van de werkelijkheid ( e=mc2), dan wel over lokale
onderdelen ervan ('Het regent'). En, net zoals beelden kunnen variëren
van zeer platvloers naar zeer verhelderend, kunnen uitspraken ver de
wereld variëren van platitudes achter de toog tot baanbrekende
inzichten.
Net zoals teken en beeld, worden ook (de) kunst (van het maken van
beelden) en wetenschap/filosofie met elkaar in verband gebracht.
Enerzijds zijn er degenen die de tegenstelling tussen beide
benadrukken, zoals Kant (Ohne Begriff), Coleridge 'A poem ... is opposed to ... science, by proposing for its immediate
object pleasure, not truth', Nietzsche, en Eliot: zij
benadrukken dat kunst geen kwestie is van waarheid - geen kwestie van
uitspraken doen.
Anderzijds zijn er degenen die de verschillen pas
erkennen nadat de gelijkenis in het daglicht werd gesteld.
Net zoals er velen zijn die het beeld als een bijzondere variant van het
teken beschouwen, zijn er de velen die het beeld beschouwen als een vorm
van kennis, van uitspraken
doen over de wereld. Hegel, Schopenhauer,
Croce,
Cassirer,
Goodman, Deleuze en Guattari. Voor hen
komt het erop aan te tonen wat het verschil is tussen 'artistieke' en
'filosofische' of 'wetenschappelijke' kennis.
Merken we op dat de vergelijking meestal de manier van kennen of van
overbrengen van inzichten betreft, zelden de domeinen waarop dat inzicht
betreking heeft. We kunnen een verhandeling over jaloersheid
vergelijken met het tonen ervan (Otello), maar we kunnen ons geen beeld voorstellen
dat over het domein van de natuurkunde gaat - bv. over wat zich afspeelt
op subatomair vlak. Het is niet onze taak hier
om te onderzoeken wat het verschil is tussen de domeinen van de
werkelijkheid die door het beeld worden bestreken, en de domeinen van de
werkelijkheid waarover uitspraken worden gedaan. Stellen we algemeen dat
het gebruik van tekens toelaat een veel groter gebied van de
werkelijkheid te bestrijken, precies omdat het teken niet noodzakelijk
moet verwijzen naar wat aanschouwelijk is gegeven.
Merken we ook op dat er een verschil is tussen het inzicht
dat nodig is om een overtuigend beeld te
maken (bv. inzicht in de psyche om Othello of Karamazov te schrijven, én
inzicht in de manier waarop beelden moeten gemaakt om esthetische
ervaringen op te wekken)
nog iets anders is dan dat inzicht als uitspraak te formuleren.
Kunstenaars kunnen vaak beschikken over inzichten die wetenschappers
ontgaan, maar ze worden slechts tot filosofen of wetenschappers als ze
die inzichten als uitspraak formuleren. Het beeld wordt immers getoetst op zijn werkzaamheid - op zijn
vermogen om esthetische ervaringen op te wekken - niet op zijn
waarheidsgehalte. Om bepaalde esthetische ervaringen op te wekken kan
het vaak nodig zijn om leugens te vertellen - denk
slechts aan de citaten van Coledridge, Nietzsche, en Eliot hierboven. In dit boek
over het beeld moeten we ons beperkten tot het aangeven van het verschil
tussen tonen en uitspraken doen over.
For Whttps://www.youtube.com/watch?time_continue=1456&v=5Awo-P3t4Ho
muybridge
Om het probleem van de relatie tussen kunst en filosofie/wetenschap terdege te kunnen aanpakken, past het eraan te
herinneren dat we hier duidelijk onderscheid moeten maken tussen beeld
zijn in letterlijke zin - het beeld zijn van een origineel - en beeld
zijn in metaforische zin - beeld zijn als weerspiegeling van de
werkelijkheid (in de zin van een 'uitgebreid origineel', zie I, 12).
Met deze wetenschap in het achterhoofd zullen we eerst aantonen dat er
in beide betekenissen niet alleen een verschil is
tussen beeld en teken, maar ook tussen kunst en filosofie/wetenschap, en
dat dit verschil niet het verschil is tussen iconisch en ongemotiveerd,
niet tussen schijn en waarheid, niet tussen lust en waarheid, maar, net
zoals tussen beeld en teken: een verschil
tussen presentifiëren en refereren.
Vervolgens onderzoeken we wat - afgezien van de in vorig hoofdstuk
besproken semiosis-mimesivervlechting - de mogelijke aanleidingen zijn
voor een verwarring tussen beide.
Daarna beschrijven we in concreto hoe het maken van beelden kan
overgaan in het produceren van een discours, of hoe, omgekeerd, het
produceren van een discours kan overgaan in het maken van
beelden: de afritten uit en opritten naar de kunst (van het maken
van beelden).
Ten slotte beschrijven we de menging van beeld en wetenschap/filosofie.
TONEN VERSUS UITSPRAKEN DOEN OVER
Dan geldt inzake beelden in letterlijke zin dat we onze uitspraak dat beelden presentifiëren en tekens
refereren kunnen uitbreiden tot de uitspraak dat (de) kunst (van het
maken van beelden) ons een wereld toont
door middel van presentifiërende beelden, en dat wetenschap
uitspraken doet over de wereld door middel van refererende tekens
(plaatsvervangende waarnemingen). Het drama ''Otello' toont ons de
jaloersheid aan het werk, het is geen verhandeling over jaloersheid. In
de Zauberberg (Schnee) tovert Thomas Mann ons een droom van Hans Castorp
voor ogen, in de 'Traumdeutung' ontwikkelt Freud een theorie over
dromen.
En dan geldt inzake het beeld in metaforische zin dat metonymische
substitutie (I, 12) niet mag worden verward met metonymische referentie: de
'ware verschijning' is geen teken voor de onware verschijningen, maar
vervangt ze. De glimlachende Mona Lisa is geen symbool of metafoor voor
de geeuwende, en Van Goghs stoel van Gauguin niet voor Gauguin. "In beide
gevallen is er sprake van een onbemiddelde waarneming, waarbij het beeld
als het ware een openbaring van de ware werkelijkheid wordt - al is
epifanie wellicht een betere term omdat hij er ondubbelzinnig de nadruk
op legt dat het hier wel degelijk gaat om een openbarende
verschijning, en niet om een openbarende
uitspraak" (geciteerd uit I, 12).
BRON VAN VERWARRING (1): DE TERM KUNST
Hier zoals elders is de elliptische term 'kunst' een bron van verwarring
die meteen uit de wereld wordt geholpen door te stellen dat hHet bedrijven
van wetenschap of filosofie een kunst is - de kunst van het doen van
uitspraken over de wereld - maar dat die kunst er een andere is dan de kunst
van het maken van beelden.
BRON VAN VERWARRING (2):
ESTHETISCHE ERVARING
De indruk dat door filosofen en wetenschappers 'kunst' maken, wordt versterkt doordat
ze vaak esthetische ervaringen opwekken.
We zagen al in VII, 4 dat het opwekken van esthetische ervaringen geen privilege is van
het beeld. Dat filosofische en wetenschappelijke werken
esthetische ervaringen oproepen, volstaat niet om te beweren dat het
beelden zijn.
BRON VAN VERWARRING (3): BEELD EN WERELDBEELD
Es aventurado pensar que una coordinación de palabras (otra cosa no son
las filosofías) puede parecerse mucho al universo.
Het is riskant om te denken dat een combinatie van woorden (iets anders
zijn filosofieën niet) erg kan lijken op het universum.
Jorge Luis Borges.
Een belangrijker bron van verwarring is de gewoonte om de werkelijkheid
- de wereld, het universum - te
begrijpen als een soort 'spektakel' waar we een
beeld van zouden kunnen maken in teksten of boeken - een
zogenaamd 'wereldbeeld'.
Om te beginnen is slechts een fractie van wat
we 'wereld' noemen waarneembaar - en van wat niet waarneembaar is kun je
geen beeld maken. Maar zelfs als de wereld waarneembaar zou zijn, zouden
we hem nooit in zijn totaliteit kunnen waarnemen, maar altijd
slechts perspectivisch vanuit een hier en nu. Zeker, door de tussenkomst
van natuurlijke beelden (geheugen, fantasie) en in toenemende mate ook
van kunstmatige beelden, kunnen we wat hier en nu waarneembaar is vervangen
door wat elders, vroeger of later waarneembaar is, was en zal zijn: aan
de exponentiële toename van de beeldproductie beantwoordt een
exponentiële expansie van de fenosfeer. Al blijft het probleem
natuurlijk dat we niet al deze beelden tegelijk kunnen waarnemen, zodat
we alleen maar het beperkte perspectief dat we hier en nu hebben
inruilen voor een beperkt perspectief vroeger en elders. Ook de
waarneming van tekens in het hier en nu breidt onze wereld uit, maar die
uitbreiding zelf wordt niet waargenomen: we nemen alleen de tekens in
het hier en nu waar, en kunnen daarmee reageren op wat zich op andere
plaatsen en in andere tijden afspeelt. In vele gevallen kunnen we
daarbovenop reageren op reeksen gebeurtenissen in de tijd (een temperatuurcurve,
een visualisering van de expansie van het heelal, een visualisering van
een evolutionaire stamboom, een visualisering van de crisisssen van het
kapitalisme) en op clusters van gebeurtenissen in de ruimte (reageren op een weerkaart met
temperaturen over de hele wereld), ja zelfs op alle mogelijk gevallen
(formule).
Bovendien laten tekens toe te reageren op onwaarneembare werkelijkheid. Dat neemt niet weg dat we van deze
uitgebreide wereld alleen de tekens waarnemen, en wel net zoals beelden:
slechts perspectivisch vanuit een hier en nu : zelfs de
tekens kunnen we nooit in hun geheel als gesloten beeld waarnemen (al
was het alleen maar omdat het lezen van een boek dat zelf nooit de
gehele werkelijkheid kan weerspiegelen - 'Die Phenomenologie des
Geistes', 'Das Kapital', of 'Sein und Zeit' - een vaak lange tijdsduur in
beslag neemt. Uit dit alles volgt ondubbelzinnig dat hier van een
'wereldbeeld' alleen sprake kan zijn in metaforische zin. Alleen in het
hypothetische geval dat al het bestaande zou kunnen worden weergegeven
in een formule, ja zelfs in één boek, zou er zoiets bestaan als een
samenhangend en overzichtelijk wereldteken - maar dat wereldteken zou
dus geenszins een wereldbeeld zijn.
De misvatting - de letterlijk genomen metafoor - dat de werkelijkheid een overzichtelijk spektakel zou
zijn, dat via wetenschap of filosofie in een een (wereld)beeld zou
kunnen worden weerspiegeld, vindt zijn oorsprong in twee ons al te
vertrouwde fenomenen.
Het eerste van die fenomenen is dat we ons
altijd als lichaam situeren in een visuele omgeving (een visuele 'wereld')
- die voor vele dieren en in zekere zin ook voor de alledaagse mens inderdaad vaak samenvalt
met 'de wereld' (Uexkühl). Maar
hoezeer de visuele wereld waarin we durend zijn ingebed ook ons hele blikveld lijkt
in te nemen, hij is en blijft een tijdruimtelijk perspectivisch gezicht op een miniem fragment van
de zichtbare en onzichtbare werkelijkheid: al wat elders en vroeger of
later waarneembaar is en alles wat onwaarneembaar is blijft ervan
uitgesloten. Zeker, we kunnen
het hier en nu ruimtelijk uitbreiden door vanaf een steeds grotere
afstand te kijken, tot we uiteindelijk
vanuit de ruimte de aardbol te zien krijgen (of vanuit de aarde de hele
kosmos), maar dan ontgaan ons niet alleen
alle details, maar ook alles wat ons bezijden van ons en achter ons afspeelt,
om nog maar te zwijgen van alles wat er is gebeurd of nog te gebeuren staat,
en van alles wat überhaupt onwaarneembaar is. Een tijdelijke
uitbreiding van het hier en nu is onmogelijk: we kunnen altijd alleen maar
het heden waarnemen. We kunnen wel op telkens nieuwe tijdstippen telkens
nieuwe plaatsen innemen, maar we kunnen nooit op vele plaatsen in vele
tijden zijn, laat staan op alle plaatsen in alle
tijden. Ons is op elk moment slechts één enkel perspectief gegeven.
En wat voor de waarneming geldt, geldt ook voor het beeld. Ook het beeld
kan ons alleen een perspectivisch gezicht geven op een al dan niet bestaande
wereld. Zeker, we kunnen beelden
optellen tot vaak indrukwekkende meervoudige beelden zoals films en
romans, maar zo'n optelling kan nooit de gehele waarneembare
werkelijkheid omvatten - al wordt die illusie in de hand gewerkt doordat
het beeld altijd slechts een eindige tijdruimtecapsule omvat. En dit
altijd fragmentarische geheel kunnen we slechts beeld per beeld
doorlopen. Zeker, op een synthetisch beeld kunnen we de tijdruimte
condenseren. Maar hoeveel plaatsen en tijden er op een synthetische
beeld ook worden verdicht, nooit kan het méér dan een fragment van de
werkelijkheid in één oogopslag ontsluiten. Terwijl een 'wereldbeeld' dus
alleen maar een een beeld kan zijn in metaforische zin, kan, omgekeerd,
het letterlijke beeld nooit een omvattend wereldbeeld zijn in
letterlijke zin - geen beeld
op de wereld als totaliteit, niet eens een beeld op alles wat
waarneembaar was, is, en zal zijn - maar altijd slechts het duplicaat
van een tijdruimtelijk uitermate beperkt perspectivisch zicht op een al
dan niet bestaande wereld - een perspectiefbeeld veeleer dan een
wereldbeeld.
Het tweede van die fenomeen is dat verschijningen of beelden vaak als
weerspiegeling van 'de werkelijkheid' worden ervaren: wat we in I, 12
bestempelden als 'mimetische substitutie'. De 'promesse de perception'
die in de waarneming van elke verschijning ligt besloten, kan zich
makkelijk uitbreiden tot een 'promesse de totalité'. Maar, hoezeer we
een beeld ook als de weerspiegeling van dé werkelijkheid mogen ervaren,
het is niettemin nooit geen beeld van de volledige werkelijkheid.
Het bovenstaande maakt in alle omvang duidelijk dat het beeld (de kunst)
altijd de beperkte reikwijdte heeft van een perspectief op wat
aanschouwelijk is. Die reikwijdte kan alleen worden uitgebreid door
metonymische substitutie. Maar de beperking door het perspectivische en
het aanschouwelijke kan pas worden opgeheven door het teken: pas
filosofie en wetenschap kunen daarom bredere, ja zelf omvattende
domeinen bestrijken.
BRON VAN VERWARRING (4): HET SPREKEN VAN
HET BEELD EN HET SPREKEN MET HET BEELD
Een volgende bron van verwarring is dat men het vaak heeft over
'beeldtaal'. Die term kan drie betekenissen hebben.
In een eerste betekenis bedoelt men er het gebruik van beelden als teken
mee: het gebruik van wat we in vorig hoofdstuk beeldtekens (inclcusief
emoticons) noemden of symbolen
(al dan niet als metafoor, als 'beeldspraak'). Vooral als die tekens deel uitmaken van een systeem
zoals bij emoticons, kunnen we het ook hebben over beeldtaal. De term
'beeldtaal' kan hier verwarring scheppen in die zin dat hij suggereert
dat die taal iets wezenlijks met het beeld heeft te maken. Maar dat is
geenszins het geval: wat spreekt is immers het origineel in het beeld,
en dat origineel vertelt niets anders als het echt is: ook een echte
duif is een teken voor een duif of een symbool voor vrede. Om verwarring
te vermijden spreken we best van (letterlijke of symbolische) niet-verbale taal.
In een tweede betekenis bedoelt men met 'beeldtaal' dat het origineel op het
beeld
iets uitdrukt: dat de Mona Lisa glimlacht en de Kronos agressief is, dat
Arianna klaagt, of dat een emoticon boos kijkt. Deze taal kan verbaal
zijn ('Ach, Ich fühl'es') of niet-verbaal (de glimlach van de Mona Lisa of
de wijdopengesperde ogen van de Kronos, de uitdrukking van muzikale
intervallen (cadens), prosodie, ja zelfs de 'retoriek' van
een muzikale compositie). Ook hier is het misleidend om te spreken van
een 'beeldtaal' (inzonderheid van 'muzikale taal', zie
bv. Susanne Langer of Peter Kivy), vermits de tekens in kwestie niet
alleen in het beeld voorkomen, maar in de eerste plaats in de
werkelijkheid - denk slechts aan de 'taal' van visuele en auditieve
expressies, en, uiteraard, aan de verbale taal.
In een variant van deze tweede betekenis bedoelt men met beeldtaal eigenschappen
van het mimetisch medium of het mediumaal veld: dat iets in het midden van een rechthoek anders werkt dan op andere
plaatsen zoals op de gulden snede of links of rechts, dat er een verschil
is tussen van linksonder naar rechtsboven bewegen en
van rechtsboven naar linksonder bewegen, dat een figuur op de voorgrond
iets anders zegt dan een op de achtergrond, en wat dies meer zij. Maar ook hier gaat het om
effecten die, zij het minder uitgesproken want niet gestructureerd door
een kader, ook uitgaan de de plaatsing
van werkelijke objecten in het blikveld.
In een derde betekenis bedoelt men ermee dat de kunstenaar of degenen die zijn beeld(en)
tonen - tentoonstellen of opvoeren - dat doen om iets te zeggen: het beeld als communicatiemiddel
of als expressie (zie VIII, 7). Het gaat hier
niet om het glimlachen van de Mona Lisa, de wreedheid van Kronos die
zijn kinderen opeet, de jaloersheid van Otello, het klagen van Arianna,
of de wederwaardigheden van Robinson Crusoë, maar om wat de kunstenaar
of degene die zijn beeld toont voor ogen hebben met het maken of tonen
van die beelden. Die beelden kunnen dan worden gelezen als (onbedoeld of
bedoeld) teken voor het wereldbeeld van wie ze maakt of tentoonstelt: ze
vertellen hoe zij de wereld zien, en zijn in die zin een
uitspraak, niet zozeer over de wereld, maar over hoe zij hem zien.
Maar dat spreken over de wereld is niet meer dan een rudimentair 'kijk',
een 'ecce', een tonen van een beeld van een werkelijkheid die overigens
voor zichzelf spreekt. Als zodanig is het vergelijkbaar met het tonen
van echte werkelijkheid, die evenzeer voor zichzelf spreekt.
Het is verhelderend om ook filosofie en wetenschap op dezelfde
manier te benaderen. Men kan dan stellen dat 'Het kapitaal' kan worden
gelezen als teken voor het wereldbeeld van wie het schreef of leest, ja
men kan zelfs stellen dat het uitpakken met stellingen voor de filosoof of
wetenschapper en hun lezers een manier is om te zeggen hoe de wereld er
voor hen uitziet, en in die zin een uitspraak is, niet zozeer over de
wereld, maar over hoe zij hem zien - een 'uitspraaktaal', om de analogie
helemaal door te trekken. Dat toont pas in alle duidelijkheid én dat dit spreken -
deze 'beeldtaal' of 'uitspraaktaal' of 'werkelijkheidstaal - een spreken
is dat met zowel kunst als
filosofie en wetenschap of werkelijkheid kan gebeuren, én dat het verschil tussen
de drie is dat het spreken gebeurt door beelden van de werkelijkheid te
tonen, door uitspraken over de werkelijkheid te doen, of door de
werkelijkheid zelf te tonen.
Hoe dan ook: het gebruik van de term beeldtaal is zeer verwarrend en
leidt al te gemakkelijk tot de gelijkschakeling van het maken van een beeld met het doen van een
uitspraak of het maken van een mededeling (zie VIII, beeld en expressie), en daarmee
van de kunst (van het maken van
beelden) met filosofie en wetenschap (of gewoon maar met een
'statement'). Die gelijkschakeling is alleen gerechtvaardigd in het geval van het gebruik
van niet-verbale tekens zoals bij beeldtekens en symbolen (ook als allegorieën
of metaforen).
AFRITTEN UIT DE WERELD VAN HET BEELD (1): VAN VERHALENDE LITERATUUR NAAR
DISCOURS
Nadat we dus duidelijk hebben aangegeven wat het verschil is tussen
beeld en teken,
en duidelijk hebben gewezen op mogelijke bronnen van verwarring, komt het erop aan te tonen hoe het gebrekkig begrip van het beeld ertoe heeft geleid dat
(de) kunst (van het maken van beelden)
kan verglijden in het produceren van tekens, en in het voetspoor daarvan
tot het begrijpen van het beeld in termen van 'uitspraak' (statement).
Wie geen onderscheid maakt tussen teken en beeld kan uiteraard
geen onderscheid maken tussen mimetisch en puur
discursief gebruik van de taal. Hij moet wel blind zijn voor
het verschil tussen echt spreken en nagebootst spreken, vooral omdat in
beide gevallen gewone refererende woorden worden gebruikt. Hij moet
evenzeer blind zijn voor het verschil tussen een verhalende tekst en
een gewone discursieve tekst - wat zich vooral
wreekt in het aloude probleem van het onderscheid tussen verhaal en
verslag of geschiedenis, waar we verder op terugkomen (discursieve en
mimetische literatuur). De verwarring
tussen mimetisch en discursief gebruik van de taal wordt in de hand gewerkt doordat, zoals we al bespraken in VII, 2,
beide 'poëtisch' kunnen zijn.
Het is daarom van belang om eraan te herinneren dat we in de
lyrisch-dramatische modus
niet te maken hebben met uitspraken op zich, maar met beelden van
personages die uitspraken doen. De functie van de uitspraak verandert
daardoor wezenlijk: een gewone uitspraak zegt iets over de wereld
(inclusief de spreker), een
nagebootste uitspraak zegt iets over het personage dat zo'n uitspraak
doet. Het verschil is goed te illustreren aan de hand van het gedicht 'Haus unter Bäumen'
van Bertolt Brecht. Men zou dit gedicht kunnen lezen als een uitspraak
die meedeelt dat het huis onder de bomen aan het meer er troosteloos zou
uitzien als er geen rook uit de schouw zou komen. Maar de tekst dwingt
ons deze uitspraak te lezen als de uitspraak van een personage (dat in
de eerste strofe via de taal de voorstelling oproept van een huis onder
de bomen aan een meer). Daardoor verandert de tekst van een uitspraak over de
wereld in een uitspraak over de wereld die de toestand van een
'lyrisch subject' uitdrukt - iemand die ervan geniet dat
het huis wordt bewoond, dat de bewoners thuis zijn - niet afwezig. Dat
betekent niet dat een discursieve uitspraak over de rook uit de schouw
niets zou zeggen over de persoon die ze doet, alleen dat zoiets niet de
(eigenlijke, expliciete) bedoeling is van degene die ze doet. Dat betekent evenmin dat Brechts
uitspraak over de rook uit de schouw ons niets vertelt over wat een
rokende schouw betekent, maar alleen dat deze mededeling slechts een
middel is om ons iets te vertellen over de gemoedstoestand van het
'lyrisch subject'.
Wat voor uitspraken
geldt, geldt ook voor de weergave van gedachten (Joyce, Musil).
Dat neemt niet weg dat
de lezer zich kan concentreren op de uitspraken of gedachten van het opgevoerde personage
als zodanig, los van hun functie als verschijningswijze van het
personage (Gedankenlyrik, philosophischer Roman). Dat gevaar is des te groter omdat er ook bij
gewone discursieve teksten allerlei retorische middelen worden gebruikt
- gewichtige toon, wetenschappelijk jargon - die eigenlijk neerkomen op
de belichaming (niet de 'opvoering') van een autoriteit. De verleiding
is bijzonder groot als uitvoerige monologen
of dialogen worden ingelast in een verhaal: denk aan de lezingen over de liefde
van Dr. Krokowksi of de dialogen tussen Settembrini en Naphta uit de 'Zauberberg'
van Thomas Mann. Als mimetische teksten moeten ze niet op hun
waarheidswaarde worden getoetst, maar op hun mimetisch
relevantie - hun 'mimetische' waarheid: in hoeverre zijn het relevante
verschijningen van de personages die de uitspraken doen. De lezer is al te vlug geneigd om de stellingen die
in dergelijke passages worden verdedigd te lezen als filosofisch/wetenschappelijke
uitspraken of discussies - waarbij dan meestal op zoek wordt gegaan naar
het personage dat de spreekbuis is van de stellingen die de auteur erop
nahoudt. Ook de auteur zelf kan zijn gedicht of zijn roman als een soort
verpakking gaan gebruiken voor het verkondigen van zijn
levensbeschouwing of 'wereldbeeld' (de Candide van Voltaire of de Emile van
Rousseau), en daarbij ongemerkt het mimetisch gebruik van de taal
inruilen voor discursief gebruik - ongemerkt van kunstenaar tot filosoof
te worden.
Ook in de eigenlijke narratieve modus dreigt het gevaar dat men de
mimetische - voorstellingopwekkende - rol van de woorden uit het oog verliest. We
hebben gezien dat de keten van voorstellingopwekkende tekens slechts intermittent leidt tot het opwekken van
voorstellingen: in die keten komen immers min of meer omvangrijke schakels voor die niet
meteen als voorstellingopwekkend worden ervaren. Dat is vooral het geval als de
auteur eerst de informatie verschaft die noodzakelijk is om een bepaalde
gebeurtenis of interactie doeltreffend in beeld te brengen. Als Musil Ulrich over Agathe laat denken 'ze moet dan 22 jaar geweest zijn,
en hijzelf 27, want hij had pas zijn doctoraat behaald (673) stellen we
ons daarbij - behalve de denkende Ulrich - niets voor: de gegeven
informatie is slechts één van de vele bouwstenen die bijdragen tot het
opbouwen van personages 'vooraleer' ze uiteindelijk tot interactie
overgaan. Auteurs proberen dit soort 'discursieve mededelingen' vaak een
beeldend karakter te geven, zoals wanneer Musil bovenstaande informatie door de
denkende Ulrich laat verschaffen, of zoals wanneer hij heel wat
informatie over Agathe verpakt in de brieven die haar vader aan Ulrich
schreef (III, I 672). Dergelijke passages kunnen zich ontpoppen tot hele
'gedachtegangen', die bijna als wolwaardige 'essays' in de tekst lijken
ingelast: denk aan de vele bespiegelingen over de tijd die Thomas Mann
ons in zijn 'Zauberberg' ten beste geeft, en die dienen om ons attent te
maken op de manier waarop de personages de tijd ervaren én op de manier
waarop hij de tijdsdimensie weergeeft. Dat heeft zijn impact als de
auteur uiteindelijk overgaat tot het oproepen van concrete beelden -
exemplarisch in het prachtige verhaal 'Schnee'. Ook hier is het niet
alleen de lezer, maar ook de auteur zelf die licht in de verleiding kan
komen om dergelijke 'uitweidingen' te gebruiken om er zijn
wereldbeschouwelijke opvattingen mee te ventileren, niet alleen via
terloops ingelaste opmerkingen, maar vaak ook via uitvoerige
'filosofische' beschouwingen (bv. die over de tijd in de Zauberberg, de
etymologische beschouwingen van Proust in Sodom et Gomorrhe, of de
passage in 'Der Mann ohne Eigenschaften' waar Musil het heeft over het
probleem om denken weer te geven in de literatuur: Es ist leider in der
schönen Literatur nichts so schwierig wiederzugeben wie ein denkender
Mensch. (p. 111).'Der Mann ohne Eigenschaften dachte aber nun einmal
aber nach' (p. 112). Dat is zozeer het geval dat auteurs als Musil het
hebben over een soort synthese tussen wetenschap/filosofie en kunst in
het 'Essayisme'.
Hoe dan ook, deze beide fenomenen leiden vaak tot een blindheid voor het
verschil tussen het mimetisch gebruik en het discursief gebruik van de taal. Dat leidt tot een vervagen van de grenzen
tussen (de) kunst (van het maken van beelden) enerzijds en filosofie/wetenschap anderzijds. Een eerste
voor de hand liggende uitweg uit de mimetische literatuur is dus haar transformatie
in filosofie/wetenschap. Literatuur wordt daarbij vaak als een hogere vorm van
inzicht beschouwd, wat op zijn minst twijfelachtig mag genoemd. Zeker,
kunstenaars hebben vaak oog voor aspecten van de werkelijkheid waar
filosofen of wetenschappers blind voor zijn, maar meer dan deze
'diepere' werkelijkheden tonen doen ze niet - en moeten ze niet doen. Waar ze verder gaan, en
inderdaad overgaan tot het formuleren van uitspraken, hebben we te
maken met stellingen die moeten getoetst. En wat dat betreft
onderscheiden opvattingen van kunstenaars zich meestal niet van die van
andere leken: veelal produceren ze niet meer dan gemeenplaatsen.
Verwijzen we slechts naar de 'diepgaande' bespiegelingen van Thomas Mann over de tijd in Strandspaziergang, die alle
gemeenplaatsen en misvattingen over het tijdruimtelijk karakter van de kunsten bevatten (zie
'Schnee').
AFRITTEN UIT DE WERELD VAN HET BEELD (2): VAN ONMIDDELLIJKE OF VOORGESTELDE
BEELDEN NAAR
DISCOURS
Het doen van uitspraken gebeurt in de regel met woorden, en woorden
kunnen ook gebruikt om voorstellingen op te roepen. Daarom valt het,
zoals hierboven gezien,
niet meteen op als schrijvers of dichters overgaan van het oproepen van
werelden naar het doen van uitspraken erover (of omgekeerd): de
woordenstroom loopt door. De overgang wordt nog meer verdonkeremaand bij
een volgende soort afrit: als
woorden
voorstellingen blijven oproepen, maar als die voorstellingen gaan
fungeren als niet-verbale tekens (in onze terminologie: 'symbolen' of
'metaforen').
Niet alleen voorstellingen kunnen gebruikt
als niet verbale tekens, maar ook reële of nagebootste voorwerpen. Net
zoals de overgang van mimetisch naar discursief gebruik van woorden
veelal over het hoofd wordt gezien omdat de woordenstroom doorgaat, valt de overgang
van gewoon mimetisch gebruik van beelden naar hun semiotisch gebruik als
teken nog
minder op omdat we in
beide gevallen hebben te maken met beelden van bestaande dingen. Pas
wanneer hun combinatie alleen maar te rijmen valt vanuit de betekenis,
komt de voorstelling 'surrealistisch' over. Maar sedert dat
'surrealistische' wordt gewaardeerd, kan het gebrek aan samenhang niet
langer de overgang van de letterlijke naar de symbolische lectuur
markeren.
Visuele allegorieën waren in de plastische kunsten zo goed als
verdwenen, want terecht als een oneigenlijke vorm van beeld beschouwd -
denk slechts aan Schopenhauer of Croce (allegorie als kunst die
wetenschap naäapt). Het is uitgerekend Marcel Duchamp - de man die komaf wilde
maken met een 'kunst voor het netvlies' ten voordele van een 'kunst voor
de hersenen' - die dit uitgestorven genre nieuwe leven inblaast met zijn
'La mariée mise à nu par ses célibataires, même'. Alle objecten in dat
beeld gaan immers als symbolen op in één grote allegorie over de
'Eros'. In zijn antimimetische woede zette Marcel Duchamp nog een stap
verder, en verving de nagebootste symbolen ook nog eens door werkelijke,
zoals in zijn fietswiel.
Ook de muziek ontsnapte niet aan deze verschuiving van het beeld
naar
het teken. Al in de oude muziek
fungeren noten ook vaak als getallen of letters waaraan een symbolische
betekenis wordt toegekend (denk aan Bach). In de regel gaat het hier om
een bijkomende mogelijkheid om een overigens volbloed beeld 'symbolisch' op te laden.
Ook melodieën in hun geheel kunnen als teken gaan dienen - denk
slechts aan de melodieën in 'De steppen van Midden-Azië' van Borodin,
dat enerzijds als muzikaal beeld kan worden gelezen, maar anderzijds ook
als muzikale allegorie. Ook hier wordt de overgang naar de symbolische
dimensie gemarkeerd, bv. door het optreden van een bekende melodie
tussen zelfgemaakte (Ouverture 1812 van Tsjaikovski).
Dergelijke kunst als 'filosofie' - één van de betekenissen van 'conceptuele
kunst' -
is alleen maar een nieuwe variant van de oude allegorieën, al nemen die
niet-verbale statements
vandaag vaak een meer omslachtige driedimensionale gedaante aan, die ook
al niet nieuw is: denk aan de allegorische tuinen van weleer. Anders dan
bij design, waar de grensoverschrijding zoals gezien (VII, 2) leidde tot
nieuwe ontwikkelingen op vlak van design (ook
en vooral in de auditieve design), is de verschuiving van beeld naar
discours een
regressie in de ware zin van het woord: naar de mythologische of
religieuze allegorie. Waar echte kunst pas in de
Renaissance werd herboren door zich (na de Grieken een tweede keer) los
te maken uit haar onderschikking aan de godsdienstige allegorie, keert
ze vandaag zonder blozen terug naar de allegorische voorvorm van kunst.
AFRITTEN UIT DE WERELD VAN HET BEELD (3): BEELD
OVER BEELD, KUNST OVER KUNST
Een bijzondere vorm van verschuiving van beeld naar teken is
het maken van een 'kunstwerk' over kunst (Mitchells
metabeelden). Het kan daarbij gaan over
beelden (Magrittes ezelschilderijen), over combinaties van
beeld en teken (Magrittes 'Ceci n'est pas une pipe' of 'Kosuths 'One
and three chairs), maar ook om gewone
objecten die als teken (symbool) fungeren.
Een aloud voorbeeld
van een objecten dat als teken wordt gebruikt is het fietswiel van Marcel
Duchamp dat inmiddels talloze navolgers kende zoals Manzoni's 'Merda
d'artista', en dat zich bij
Kounellis enWim Delvoye heeft ontwikkeld tot
zalenvullende niet-verbale uitspraak:


Als uitspraken zijn bovenstaande stellingen in de regel fout of
triviaal, en als beeld niet eens interessant - dus niet kunstig
als filosofie en niet kunstig als kunst.
Ook in de 'muziek' zijn er vele voorbeelden. Verwijzen we slechts
naar John Cage die sedert
4' 33 stilte gebruikt om
uitspraken te doen over muziek. Een grondige analyse vind je in 'De Europera's van John Cage'.
In de literatuur: Jacques le fataliste van Diderot (Kapellekensbaan van
Louis-Paul Boon, Sweet Tooth van Ian McEwan).
OPRITTEN NAAR DE WERELD VAN HET BEELD: VAN
DISCOURS NAAR KUNST
Vele filosofen maken gebruik van 'poëtische taal' - van woorden, over rijmen
en versvoeten, tot
stijlfiguren (aforisme), inzonderheid
'beeldspraak' (Nietzsche) - of roepen beelden op die allegoriën zijn
(Plato's allegorie van de grot). De indruk dat filosofen of
wetenschappers kunstenaars zijn, die al werd opgewekt doordat
ze 'wereldbeelden' maken, wordt daardoor alleen maar versterkt, en kan
alleen maar leiden tot een subsumptie van het maken van beelden onder de
filosofie of de wetenschap, zoals bij Deleuze en Guattari, die in
'What is Philosophy? (1991) volhouden dat er drie vormen van denken
zijn– philosophy, science, and art. Er zijn er zelfs die, tegen de pogingen in om een
eenduidige taal te maken (van Bentham tot Russell) beweren dat alleen
een 'poëtische taal' geschikt is om te filosoferen, zoals Wittgenstein
als hij schrijft 'philosophy ought to be written only as a form of
poetry'.
Ook literaire genres die wezenlijk uit beschrijvingen bestaan worden
vaak met narratieve beelden verward: vele
vormen van journalistiek of geschiedschrijving waarbij het 'verhaal' alleen maar verwijst naar
een werkelijk gebeuren.
Ook filosofen zoals
Danto. die niet goed schrijven,
maar wel iets met (de) kunst (van het maken van beelden) van doen hebben doordat ze erover schrijven,
willen graag voor kunstenaars doorgaan, en kunnen daarbij hun
sympathie met 'kunstenaars' die verbale en niet-verbale
uitspraken doen over kunst niet onder stoelen of banken steken. Maar
Danto
en zijn 'world views'
ten spijt worden uitspraken niet tot kunst als ze over kunst gaan. De
uitspraak 'If
it looks like art, it probably isn't'
van Warren Neidich gaat wel over kunst, maar is zelf geen kunst.
OPRITTEN NAAR DE WERELD VAN HET BEELD: DE
LECTUUR VAN HET TEKEN ALS BEELD
Elk teken is een zintuiglijke configuratie. De verleiding is groot om
die configuratie te lezen als een beeld. Toevallige
gelijkenissen kunnen daarbij een rol spelen (bv. de gelijkenis tussen S
en een slang). De verleiding wordt groter naarmate de
tekens meer gemotiveerd zijn. Al tekens die gemotiveerd zijn door
analogie kunnen aanleiding geven om ze als beeld te lezen: denk aan de
landkaarten van Boehm. De verleiding wordt nog groter als het gaat om
beeldtekens (foto als landkaart), maar ook bij symbolen: bij uitstek
allegorieën worden vaak als puur beeld gelezen. Dat was van oudsher de
manier waarop kunstenaars ondanks de opdrachten van hun opdrachtgevers,
toch mooie schilderijen probeerden te maken (denk aan de Primavera van
Botticelli).
MENGVORMEN: MENGING VAN DISCOURS EN BEELD
Nu we duidelijk onderscheid hebben gemaakt tussen het mimetische en het
discursieve gebruik van de taal, zijn we goed gewapend om mengvormen van beeld en teken
in ogenschouw te nemen. Vele
daarvan bespraken we reeds in het vorige hoofdstuk. Daar
lag de nadruk vooral op de verwevenheid op vlak van afzonderlijke tekens
of eenvoudige tekenreeksen. Rest
ons nog hier specifiek de menging te bespreken van de complexere
gehelen: 'kunst'
versus 'wetenschap/filosofie'.
In een eerste reeks mengvormen worden (in de regel visuele) beelden
gevoegd bij een discursieve tekst.
In vele wetenschappelijke werken wordt de werkelijkheid waarover wordt
gesproken ook opgeroepen als een beeld. Een klassiek voorbeeld zijn de
illustraties in encyclopedieën. Al
zijn die illustraties beelden, ze dienen slechts ter verwijzing
naar de werkelijkheid, en zijn dus slechts instrumentele mimesis. Een
gesofisticeerd voorbeeld is
Ivana Müllers 'You are there'
voorstelling van theater gemengd met de opname van een 'les'. Tot deze
mengvormen behoort uiteraard niet de illustratie door analoge visuele tekens
zoals grafieken, die immers geen beelden zijn. Er zijn mengingen waar
het beeld centraal staat: menging van volwaardige beelden met discursieve tekst,
zoals wanneer een onderschrift of titel de
boodschap of de moraal van het beeld verbaal weergeeft (Goyas 'De
slaap van de rede baart monsters').
Deze vorm van menging moet worden onderscheiden van gevallen waar geen
beeld en teken, maar twee
soorten beelden worden vermengd: menging van visueel
en verbaal beeld zoals in het stripverhaal, evenals van de gevallen
waarbij bij een visuele beeld een tekst wordt geleverd die fungeert als bijkomend voorstellingopwekkend teken.
Een tweede reeks mengvormen is minder opvallend omdat beide onderdelen gebruik maken
van materiaal dat er hetzelfde uitziet: hetzij woorden, hetzij beelden.
Qua woorden is dat het geval met de verbale illustraties in
discursieve teksten (denk aan de voorbeelden in geschiedenisboeken, evenals
aan de parabel en de allegorie, waarbij de
lotgevallen van de personages fungeren als symbolen). Qua visuele
beelden is dat het geval als visuele
beelden
worden gemengd met
visuele symbolen (in onze betekenis): denk aan bv. La liberté van
Delacroix.
Een derde reeks mengvormen is het inlassen van symbolen ('metaforen') en
allegoriën in discursieve teksten. Het schoolvoorbeeld daarvan is de
Grot van Plato. Een recente variant is Lacans versie van het verhaal van
Aristophanes over de geslachtelijke dubbelwezens: het verhaal van de 'lamelle'
Een vierde mengvorm is het inlassen van discoursen als monologen van de
personage in het verhaal: van de monologen van Zarathustra in het
gelijknamige boek van Nietzsche tot de monologen van Naphta in de
Zauberberg.
Een vijfde mengvorm is het inlassen van discursieve passages in een
verhaal, zoals de beschouwingen over tijd in 'Der Zauberberg' van Thomas
Mann of de Proust.
Niets belet om de betreffende passages discursief te lezen - al moeten
we ze dan niet langer beoordelen op hun mimetische waarheid, maar op hun
geldigheid als zodanig.
Een vijfde mengvorm zijn de vele beelden die én letterlijk én
"figuurlijk' kunnen worden gelezen zoals 'Gulliver's Travels' van Swift, 'Het slot' van
Kafka, of 'Mahagonny' van Bertolt Brecht.
Meer gesofisticeerde voorbeelden vinden we in de creaties van Fred
Eerdekens.
CONCLUSIE
Het onderscheid tussen een min of meer uitgebreid samenhangend geheel
van tekens dat een wereldbeeld ontsluit in
metaforische zin enerzijds, en een al dan niet uitgebreide reeks
beelden anderzijds omschrijft het verschil
tussen discours en kunst. Kunst toont ons een wereld door
middel van presentifiërende beelden, een (wetenschappelijk of
filosofisch) discours doet uitspraken over de
wereld door middel van refererende tekens (plaatsvervangende
waarnemingen). Dat
geldt niet alleen voor verbale uistpraken, maar ook voor niet-verbale,
waarbij men zich bedient van beeldtekens of symbolen - denk slechts aan
de parabel van de grot bij Plato. Als het beeld niet wordt gebruikt om
te tonen maar om te spreken, is het niet langer beeld, maar een
instrumenteel beeld - een teken. Het behoort dan niet langer tot de
wereld van de kunst (van het maken van beelden), maar tot de wereld van
het discours Of
het nu gaat om het gebruikelijke verbale, of om het minder gebruikelijke
niet-verbale discours, in geen geval verschaft het ons een beeld op de
wereld, het discours spreekt over de wereld, het beeld toont de wereld.
Het
opvoeren van een wereld door de kunstenaar is, net zoals het tonen met
de vinger, in zekere zin een 'spreken': een 'ecce!'. Maar dit spreken is
zeer rudimentair: het gaat niet verder dan een 'Zo ziet de wereld eruit
(in mijn ogen)'. En ongetwijfeld kunnen we uitspraken kunnen doen over
de aard - de waarheid of de onwaarheid - van het beeld als
weerspiegeling (zie I, 9), maar dat weerspiegelen zelf is geen
uitspraak: het beeld blijft de wereld presentifiëren zoals de
kunstenaar meent dat hij is, en het blijft zich daarbij metonymisch in de
plaats stellen van de bestaande werkelijkheid.
Blijkt dat er alle reden is om de wereld van het beeld duidelijk af te grenzen van
die van het teken. In het denken over het beeld is er daaarentegen een toenemende
trend om het beeld onder het teken te subsumeren. Tijd dus om te pleiten voor een 'iconic turn',
maar dan geen die het beeld als ondersoort van het teken wil
herwaarderen (zoals bij Goodman,
Mitchell, en Boehm), maar
een die eens en voor altijd breekt met de semiotische subsumptie van
het beeldonder het teken en het een eigen plaats naast het teken
toekent. Veeleer dan een 'iconic turn', een 'mimetic turn' dus.
Na het 'verwerkelijken', het 'verdesignen' en het 'veridoliseren' van de
kunst is er een vierde manier om de uitdaging van het maken van
beelden uit de weg te gaan - een vierde uiting van het mimetisch
taboe: de 'vertekening' (semiotisering) van de kunst (van het maken van
beelden).
SAMENVATTING (VAN DIT EN VORIG HOOFDSTUK)
De mens construeert zich een wereld aan de hand van talloze
waarnemingen die als teken worden geïnterpreteerd op basis van
aangeboren of aangeleerde interpretatiecodes. De mens vergroot zijn
wereld door (naast het produceren van natuurlijke en kunstmatige beelden) zelf tekens te produceren, vooral door middel van de verbale taal. Hij
beschikt zodoende over veel meer informatie dan de werkelijke wereld hem
hier en nu verschaft, en hij kan daarbij beroep doen op de ervaring die
anderen voor hem of op andere plaatsen hebben opgedaan. Al deze tekens
zijn middelen om trajecten af te leggen die leiden naar afwezigheid van
storende waarnemingen of naar het opdoen van gewenste waarnemingen.
Alleen deze laatste zijn geen middel, maar doel op zich. Alleen als
dat doel wordt bereikt gaat de wereld op als
waargenomen wereld in de echte zin van het woord: een beperkte
perspectivische waarneming vanuit het hier en nu, meestal voor één
zintuig.
Het beeld is een middel om dergelijke gewenste waarnemingen tegenwoordig
te stellen zonder trajecten in de werkelijkheid te moeten
afleggen, of om doelen te bereiken die gewoonweg niet bestaan, en waar
dus ook geen trajecten heen leiden.
Beeld en teken kunnen de meest uiteenlopende combinaties aangaan
met elkaar, en ze zijn vaak onverbrekelijk met elkaar verbonden: het
beeld komt tot stand door beeldconstituerende tekens, het kan in de
geest worden opgeroepen door voorstellingopwekkende tekens, het kan ter
plaatse worden geproduceerd op voorschrift van uitvoeringopwekkende
tekens (schrift, partituur), en het kan worden gebruikt als
teken, een beeldteken of symbool, dat deel uitmaakt van de vele
niet-verbale talen.
Dat belet niet dat ze duidelijk van elkaar moeten worden onderscheiden:
ze verhouden zich allebei tot een (al dan niet bestaande) wereld, maar
het beeld presentifiëert die, terwijl het teken ernaar
refereert. Een beeld doet niet meer of niet minder dan een wereld
tonen. Dat tonen van de wereld is
nog iets anders dan het doen van uitspraken - het spreken over de wereld
in verbale of niet-verbale beeldtaal - gaande van alledaagse gesprekken tot filosofie en wetenschap. Bij
'tonen' worden presentifiërende beelden gebruikt, bij 'spreken over'
refererende tekens.
Het tonen van een wereld die tot ons 'spreekt', versus ons (verbaal of
niet-verbaal) spreken over die wereld: dit is dus de fundamentele kloof
die gaapt tussen teken en nabootsing/beeld, tussen mimesis en semiosis.