INLEIDING
Nadat in de vorige hoofdstukken onze aandacht uitging naar het (gevonden en
gemaakte) werkelijke als tegenstellingen van het beeld, moeten we
er in een derde hoofdstuk op wijzen dat beelden vaak voor werkelijk worden gehouden
- zodat er van tegenstelling en de bijbehorende verglijdingen geen sprake meer is.
Men kan het beeld voor werkelijk houden in een sterke of een zwakke
betekenis. In een
zwakkere betekenis
gelooft men dat er naast het origineel in het beeld een origineel in de
werkelijkheid bestaat (of bestond of zal bestaan) waarvan het origineel in het beeld
een duplicaat is. Dat geloof is gegrond bij onvoltooide mimesis (een
portret of een biografie van een bestaande persoon), maar ongegrond bij
voltooide mimesis: in allle gevallen waarbij het origineel zijn bestaan
heeft te danken aan het beeld, zoals bij kabouters, trollen, sfinxen,
engelen en duivels, goden en demonen, heiligen en (anti)helden. In deze zwakkere betekenis houdt men vol dat de door
het beeld gesuggereerde originelen bestaan in een parallelle
werkelijkheid, die meestal als 'hoger' wordt ervaren. In een sterkere betekenis gelooft men niet alleen dat
het origineel in het beeld werkelijk bestaat, maar ook nog dat het hier
en nu aanwezig is in het beeld zelf: het beeld wordt dan idool.
Al is er eigenlijk alleen sprake van 'het beeld voor werkelijk houden' in de sterke betekenis
van de uitdrukking, het is niet onzinnig om ook
'het voor werkelijkheid houden' in de zwakke betekenis in ogenschouw te
nemen. Want de originelen maken zich vaak los van de afzonderlijke
beelden waaraan ze hun ontstaan hebben te danken en ontwikkelen zich dan tot
imaginaire wezens in een imaginaire wereld op zich: denk aan de
voorstelling van cyclopen of van godsdienststichters allerhande. Vermits
die nooit hebben bestaan, konden ze nooit worden waargenomen, maar moeten ze
telkens weer worden afgebeeld in waarneembare beelden of voorgesteld
(veelal als herinnering aan - als beeld van - waarneembare beelden):
ook hun onafhankelijk voortbestaan staat of valt met hun incarnatie
in het beeld.
In dit hoofdstuk onderzoeken we wat het verschil is tussen beeld
en idool, en tussen imaginaire en 'hogere' werkelijkheid. We beschrijven
hoe het beeld én het origineel dat erin verschijnt er enerzijds toe
neigen om de status van werkelijkheid te verwerven - vooral na de dood
van God - en hoe het beeld zich anderzijds in toenemende mate
emancipeert uit zijn status als idool en het
imaginaire origineel uit zijn status van
hogere werkelijkheid, al is die ontwikkeling nog lang niet voltooid.
Merken we op dat we het hier niet hebben over de groepsbindende functie
van een idool - die werd besproken in VII, 2. Evenmin hebben we het over
objecten of beelden die als symbool functioneren (al dan niet in een
ritus) - dat aspect wordt besproken in VIII, 5 en 6. En we hebben het
nog minder over de 'aura' van Benjamin. Niet alleen beelden hebben een
aura: ook objecten verkrijgen er een door hun exotisch of historisch karakter (afstand in tijd en ruimte),
doordat de eigenschappen van de maker of de bezitter erop afstralen
(relieken), of door hun 'waarde' (mede bepaald
door de uniciteit). De intrinsieke kwaliteit wordt daarbij geleidelijk
vervangen door eigenschappen als originaliteit, nieuwheid, creativiteit,
transgressiviteit, en wat dies meer zij (denk aan
urinoir van Duchamp). We hebben het ook niet over de status van
'idool' die de kunstenaar hoe langer hoe meer wordt toegemeten. Dat begon al met
de cultus van de kunstenaar als hogepriester of genie, en eindigt in het
waanbeeld van de kunstenaar als revolutionair in het museum. Daarmee
voltooit zich
de ontbeelding van het beeld tot puur symbool in het ritueel van de
permanente plaatsvervangende revolutie (VII, 5) -
vergelijkbaar met brood en wijn (zie VIII, 5 en 6)
IDOOL EN HOGERE WERKELIJKHEID
We stelden in I, 1 nogal ongenuanceerd dat een beeld voor echt wordt gehouden bij
de gepaste perceptieve instelling, en pas 'bij nader toezien' als
beeld wordt ervaren. Het ogenblik is gekomen om erop te wijzen dat
het vermogen om een beeld van de werkelijkheid te
onderscheiden een vermogen is dat de mensen in de loop van de
geschiedenis hebben verworven - exemplarisch in het verhaal van
Pygmalion - en dat ze dat in de loop van hun individuele leven telkens opnieuw moeten
doen - exemplarisch in het ophouden te geloven in Sinterklaas of de
paasklokken. Het is maar de vraag in hoeverre die ontwikkeling in zowel
de historische als de individuele dimensie bij allen en ten allen tijde
is voltooid.
Inzake het geloof aan de werkelijkheid van de originelen in het beeld
- het geloof in de werkelijkheid van het beeld in de zwakke zin - is het voor seculiere westerlingen niet overbodig
eraan te herinneren dat de originelen van visuele beelden en (genoteerde)
auditieve verschijningen - denk slechts aan verschijningen of aan goddellijke openbaringen -
door velen worden ervaren als originelen die werkelijk bestaan. Ongetwijfeld is het
zo dat er van oudsher, maar zeker in seculiere tijden, een groeiend
besef is van het verschil tussen 'fictie' (al was het maar als
jagerslatijn) en 'werkelijkheid'. Het valt velen niet
meer moeilijk om mythen, legenden, en sprookjes
allerhande naar het land der fabelen te verwijzen. Al moeilijker liggen
de zaken inzake religieuze voorstellingen: gelovigen hebben er weinig
moeite mee om de voorstellingen van andersgelovigen naar het rijk der
fabelen te verwijzen, maar maken inzake hun eigen voorstellingen meer
voorbehoud: god is wel geen man met een baard, maar wel ... Zelfs
seculiere geesten die duidelijk onderscheid maken tussen de wereld van
de kunst en de werkelijkheid, hebben het, zoals gezien in I, 12, des te
meer over de 'waarheid' van het beeld naarmate het meer tot de voltooide
mimesis behoort. En, al neemt het besef toe dat mimesis overwegend
voltooide mimesis is en geen onvoltooide, het is maar de vraag in
hoeverre (afgezien van de principiële tijdruimtelijke afwijkingen die we
bespraken in I, 6) de beelden die we als 'natuurgetrouw' beschouwen wel
degelijk behoren tot het domein van de onvoltooide mimesis. Nog de meest meest seculiere geesten
zullen er moeite mee hebben te moeten toegeven dat de beelden die zij als herinnering
in hun geest koesteren in belangrijke mate eigen creaties zijn -
voltooide mimesis - en geen getrouwe weerspiegeling van wat ze ooit
hebben waargenomen. Bovendien realiseren ze zich nauwelijks dat het merendeel
van die beelden niet eens teruggaat op eigen waarneming van de
werkelijkheid, maar op beelden die anderen daarvan hebben gemaakt - en
waarvan ze dus niet kunnen weten in hoeverre ze getrouw zijn. Zelfs als het gaat om grotendeels getrouwe herinneringen aan
eigen waarnemingen, zagen we al in I, 9 hoezeer
die waarnemingen veelal fundamenteel zijn voorgevormd door de
herinnering aan beelden - hoezeer
de fundamentele tendens van mimesis er niet zozeer in bestaat om het
afwezige tegenwoordig te stellen, dan wel om het waarneembare te
verdrijven door het te verdrinken in een cocon van imaginaire originelen.
Het is dus maar de vraag in hoeverre ook seculiere geesten bereid zijn
te aanvaarden hoezeer de beelden die zij beschouwen als getrouwe
weergave van de werkelijkheid in belangrijke mate kunnen afwijken van
wat zich werkelijk heeft voorgedaan - zodat de originelen die zij achten
werkelijk te bestaan, in feite alleen maar beelden zijn van een
imaginaire wereld, al verschilt die niet zo veel van de werkelijke
als de manifest mythische, religieuze, en legendarische. Dat blijkt het
duidelijkst uit ons onvermogen om in te zien dat de werkelijkheid
slechts in het hier en nu voor ons individuele zelf waarneembaar is, en dat
alle elders, alle verleden, en alle toekomst voor ons slechts als beeld
(of weten) bestaat dat
grotendeels tot het domein van de voltooide mimesis behoort en dus een
grotendeels imaginaire wereld constitueert.
Inzake het geloof aan de werkelijkheid van de beelden in de sterke zin -
de overtuiging dat het beeld niet alleen een verschijning is, maar
tevens ook het origineel belichaamt - geldt dat het gemak waarmee ze
worden geproduceerd, gereproduceerd en gedistribueerd ons daar heel wat minder vatbaar voor maakt: we geloven niet
langer dat de nieuwslezer daar in het televisietoestel ons in
levenden lijve aanspreekt, noch dat het persoon zelf is die ons daar
toelacht op zijn
selfie on onze smartphone toelacht Maar ook dat vermogen om de
werkelijkheidsaanspraken van het beeld te doorzien is geen vaste
verworvenheid. Het is waar dat we in de regel geheugenbeelden meteen als
beelden ervaren: de stortvloed van waarnemingen om ons heen belet dat we
er zozeer in opgaan dat we ze voor echt houden. Maar dat is al
moeilijker als we ons overgeven aan dagdromen waarin we actief zijn als handelende
wezens. Het is nog moeilijker bij waarneembare
beelden (onmiddellijke mimesis): al weten we dat de foto niet de persoon zelf is, het valt
niet mee om te vrijen met een nieuwe partner als het portret van de oude
in de kamer staat, of om de foto van een geliefde te verscheuren,
terwijl dat bij het portret van een vijand een bron is van extra genoegen. De ijver waarmee we de nachtmerrie proberen te verdrijven door
ons krampachtig vast te klampen aan de waarneming, leert ons alleen maar
hoe de mimetische proef eerder iets heeft van een paraat
afweermechanisme dan van een vanzelfsprekende ontwaarding. De
hallucinatie toont aan hoe gemakkelijk het onderscheid tussen waarneming
en voorstelling kan vervagen. En het fenomeen van de (intrazintuiglijke
en interzintuiglijke) illusies leert hoe elke waarneming op zich
eigenlijk een 'gevonden' beeld is, zoals we aantoonden in I, 3. In het algemeen moet er aan
herinnerd dat de mogelijkheid om beelden te maken juist berust op onze
goedgelovigheid - op onze bereidheid om minstens tijdelijk het uitvoeren
van de mimetische proef op te schorten.
De onverenigbaarheid van de wereld van het beeld met die van de
werkelijkheid leidt tot het opsplitsen van de werkelijkheid in een
'diesseits' - de gewone werkelijkheid die waarneembaar (en
manipuleerbaar) is in alle zintuiglijke dimensies - en een 'jenseits'
dat zich in mindere of meerder mate aan de waarneming (of het
manipuleren) onttrekt. Afhankelijk van de mate van het geloof in de
werkelijkheid van beelden, wordt dat 'jenseits' ofwel ervaren als een
imaginaire - niet bestaande - wereld, ofwel als een 'hogere'
werkelijkheid. In dat laatste geval stelt zich de vraag naar de
verhouding van die parallelle wereld tot de oorspronkelijke. De manier
waarop men zich die relatie voorstelt, verandert in de loop der tijden.
Het probleem stelt zich het dringendst in de ruimtelijke dimensie omdat
de waarneming ons in een onontkoombare diesseitige ruimte situeert. Al
van de revenants en de geesten van voorouders op tribaal niveau was het
niet altijd duidelijk of ze leefden op de plaats waar hun beelden
stonden opgesteld of werden opgevoerd, dan wel in een elders te situeren
jenseitig 'wereld van de voorouders'. Pas de goden, met hun bijbehorend
hiernamaals - van de onderwereld waar Pluto heerst tot de hemel en de
hel van het christendom - schijnen zich terug te trekken in een echt
'jenseits', een wereld die voor de normale waarneming niet langer
toegankelijk is, en waar we dus beelden van moeten maken om ze in het diesseits te
kunnen waarnemen.
Vanuit die jenseitige wereld komen de voor echt gehouden originelen dan als verschijningen
- 'epifanieën' -
tot ons, en naar die jenseitige wereld verhuizen we tijdens of na het
leven
tijdelijk of voor eeuwig, voor zover we er al niet bij onze geboorte
uit zijn neergedaald. In de tijdelijke dimensie is het probleem minder
dringend, vermits verleden en toekomst zich aan de waarneming
onttrekken - alleen als beeld bestaan. Daarom blijven de schepping en het einde der tijden (apocalyps,
Laatste Oordeel) tot de komst van de geschiedschrijving en de evolutieleer het
fantastische begin- en eindpunt waartussen het waarneembare nu zich van
moment tot moment voorthaast. Naarmate de wereld seculariseert, neemt het geloof in het
bestaan van zo'n hogere werkelijkheid af: het jenseits vervluchtigt
tot de imaginaire 'wereld van de kunst'. Omdat er geen hogere
werkelijkheid meer is, moet de imaginaire wereld ingepast in de
tijdruimte van de bestaande wereld. In de
dimensie van de ruimte kunnen de utopia's en distopia's nog een tijdlang worden verwezen naar verre plaatsen waar
romanhelden - maar ook avonturiers zoals Gaugin - naartoe reizen of van terugkeren (zoals de wereld van
Gulliver of The lord of de ring). Naarmate getrouwe beelden (onvoltooide
mimesis) van de hele wereld over de hele wereld beschikbaar
worden,
wordt het tot diesseits geworden jenseits almaar meer verwezen naar de uithoeken van het heelal, zoals in
de science
fiction met zijn imaginaire werelden op andere
planeten. In de tijdelijke dimensie blijft de splitsing nog nazinderen
in voorstellingen over een atlantisch verleden of een utopische
toekomst. Naarmate onze kennis ook doordringt tot het verleden, en
almaar meer - getrouwe beelden van - resten van verleden tijden - ruïnes, werktuigen, fossielen -
worden verspreid, trekt de verbeelding zich hoe langer meer terug in de
nog ongekende toekomst. -
waar geen (beelden van) waarnemingen de voltooide mimesis kunnen ontkrachten. De voormalige
voorstellingen over jenseitige eindtijden maken plaats voor de talloze vanuit de
hedendaagse feitelijkheid geëxtrapoleerde
doemscenario's.
De constructie van een jenseits in een parallelle wereld
bracht met zich dat het
beeld - een in het diesseits waarneembare verschijning - onontbeerlijk
werd om zich van die wereld een voorstelling te kunnen maken. Dat
verleidde velen ertoe om de opkomst van het beeld te verbinden met de
opkomst van een geloof in een jenseits - van Lukacs tot Scruton. Terwijl Lukacs
in de emancipatie van de opdracht om het onwaarneembaar transcendentale
waarneembaar te maken de voorwaarde onderkent voor
een volle ontplooiing van het beeld, ziet Scruton in de godsdienst
eerder de natuurlijke voedingsbodem ervan. Dat laatste zou impliceren dat met dood van de goden
- die overigens
levendiger zijn dan ooit - ook de kunst zou sterven - een
negatieve variant van de versie Renan/Guyau en de in vorig hoofdstuk
beschreven pleitbezorgers van de omvorming van de werkelijke wereld door
wetenschap, techniek, en revolutie die het einde zouden inluiden van het 'rijk van de kunst'. Het
volstaat om eraan te herinneren dat niet alle jenseitige werelden religieus
zijn (van fictie als zodanig - Gulliver, Tolkien, science fiction - tot
socialistische, kapitalistische, of gewoonweg esthetische utopieën zoals
die van Mondriaan).
Maar vooral moet eraan herinnerd dat in eerste instantie het
verlangen om aardse esthetische ervaringen te intensifieren
aanleiding is tot het maken van beelden. Eerder dan de godsdienst (en
het ontkennen van geboorte en dood) is
daarom de erotiek de echte voedingsbodem van het beeld: het beeld heeft
altijd gefloreerd op een brede erotische onderstroom - en dat geldt niet
alleen voor de visuele beelden, maar ook voor de auditieve: 80 % van
liedjesproductie gaat over de liefde. De paradox van het geloof in een echte - niet
waarneembare, onstoffelijke - transcendente wereld is dat hij zijn toevlucht
moet nemen tot de betovering van het diesseits:
exemplarisch in het dodenmasker en de mummie die
ondubbelzinnig getuigen van het onvermogen en de onwil om het diesseitige in te wisselen
tegen het jenseitige. Geen wonder dat
de houding van
de godsdiensten tegenover de kunst zeer dubbelzinnig is. Precies omdat het beeld de jenseitige wereld
verankert in het diesseits, zijn er vanaf Boeddha, Mozes en Plato ook hevige weerstanden tegen de idolatrie, die zich
uitbreidt tot een iconoclastische trend die werd hernieuwd door Mohammed
(en beeldenstormers van de iconoclasten ikn de 8e eeuw, over Savonarola
en de protestanten, tot Dworkin en de salafisten).
De woede waarmee de iconoclasten tekeer gaan, leert alleen maar
hoezeer het icoon voor idool wordt gehouden. Hoezeer de godsdienst
niettemin staat of valt met het beeld, blijkt uit het feit dat het
mimetische taboe zeer differentieel is: het treft alleen het
paradigma van het beeld - het visuele beeld - niet het auditieve beeld
van gods openbaring, en al helemaal niet het
middellijke beeld - het verhaal, zonder dewelke geen godsdienst
zou kunnen overleven.
BEELD VERSUS IDOOL, IMAGINAIRE VERSUS HOGERE WERKELIJKHEID
Wij definieerden het beeld als een verschijning zonder origineel, als
een verschijning die haar belofte niet inlost. Allen die geloven dat met de verschijning ook het origineel is gegeven,
geloven dus dat het beeld werkelijk is, en beroven het daarmee van zijn
status als beeld. Voor deze 'harde' gelovigen wordt het beeld tot
idool: de verschijningen in Lourdes en Fatima zijn voor hen geen
collectieve hallucinaties.
Ook maakten we onderscheid tussen onvoltooide en voltooide mimesis. Bij
voltooide mimesis wordt het origineel in het beeld geschapen door de
kunstenaar, en het bestaat dus alleen als suggestie - in een imaginaire
wereld. Dan is duidelijk dat er voor allen die geloven in het bestaan
van het origineel in het beeld geen sprake is van voltooide, maar
van onvoltooide mimesis. Deze 'zwakke' gelovigen
erkennen wel het beeld als beeld, maar ze zijn niettemin van mening dat het origineel in
het beeld het duplicaat is van een origineel in een of andere 'hogere'
werkelijkheid (of 'Hinterwelt'). De notie 'voltooide mimesis' is dus, net
zoals de notie 'beeld', blijkbaar een historische categorie.
Opdat een (origineel in het) beeld voor werkelijkheid wordt gehouden, moet het
mimetisch verschil geneutraliseerd. Alleen al de sterkte van het
verlangen om het origineel waar te nemen kan volstaan om ons elk
mimetisch verschil te doen vergeten - of te verdringen: denk
niet zozeer aan de omgang met erotische beelden,
dan wel vooral aan het verlangen om de dode weer levend te weten: dat
overtuigde menig sterveling ervan dat zijn hallucinaties of dromen echte
verschijningen van hun overleden geliefden waren. Maar het helpt als
ook tijdens de gepaste
perceptieve instelling ( I, 1) niets erop wijst dat we met een beeld hebben te maken: als er
geen oneigenlijke mimetische proef mogelijk is (I, 11). Dat kan door alles wat
het beeldkarakter van het beeld in het daglicht stelt te
neutraliseren: het verdonkeremanen van de aanwezigheid van een mediumaal veld (de
verschijning in een grot, van Lascaux tot Lourdes, vermomt het mediumaal
veld als doorkijk, net zoals het virtueel oplossen ervan bij de vele
vormen van 'immersion'), het uitvoeren van de echte
mimetische proef onmogelijk maken (bv. door het beeld op een sokkel
te plaatsen of hoog in de gewelven zoals bij de Jesu in
Rome) het gebruik van een zo heteronoom mogelijk
mimetisch medium (geen suggestie, zeker niet van een derde dimensie),
het waarneembaar maken van de verschijning (vermijden van middellijke mimesis). Om de ervaring van echtheid kracht bij te zetten, heeft de
intussen afgezaagde trope 'Dit is echt gebeurd' nog niets van haar
overtuigingskracht verloren, exemplarisch in de
verschijning van de herrezen Christus die de ongelovige Thomas ertoe
overhaalde om zijn vinger in de wonde te leggen, om zich ervan te
vergewissen dat de herrijzenis - en bij uitbreiding:
het collectieve geloof in geesten en wonderen - geen inbeelding was. Ook een
duizelingwekkende high-definition helpt: bij uitstek fantastische originelen vragen om een verzadigde,
niet-suggestieve weergave: juist omdat ze ons niet vertrouwd zijn,
kunnen we niet rekenen op voorafbestaande mentale schema's of
herinneringen om ze in te vullen. En uiteraard helpt het ook als de toeschouwer er - mede door talloze andere beelden -
van kleins af aan van werd doordrongen dat de transcendente wereld echt bestaat, vooral
als dat geloof wordt bevestigd door velen, bij voorkeur door een
aanwezige massa,
zoals bij de verschijningen in Lourdes en Fatima. Dat geldt niet alleen voor
traditionele godsdiensten, maar ook voor de pseudoreligieuze werelden van schilders zoals
Mondriaan en Kandinsky.
Omgekeerd is het geseculariseerde beeld - het eigenlijke beeld - een
beeld dat zijn beeldkarakter benadrukt door zowel de eigenlijke proef
mogelijk te maken als de oneigenlijke te benadrukken, zoals we
beschreven in I, 11.
OPRITTEN NAAR DE WERELD VAN HET BEELD (1): VAN
IDOOL NAAR BEELD
Nadat we dus duidelijk hebben aangegeven wat het verschil is tussen
beeld en idool, tussen imaginaire en hogere werkelijkheid, komt het
erop aan te tonen hoe beide tegenstellingen met elkaar kunnen worden
verward. Omdat beeld en imaginaire werkelijkheid historisch gezien de
recentere fenomenen zijn, behandelen we hier eerst de opritten
naar het beeld - in casu: de emancipatie van het beeld - en pas daarna de afritten
- de re-idolisering van het beeld.
Stellen we eerst dat al van in de oertijden de mens in staat was een
beeld als beeld te onderscheiden: daarvan getuigt ondubbelzinnig het
bestaan van spiegels. Afgezien daarvan geldt wel dat bij uitstek
voorouderbeelden en godenbeelden heel vaak als idool werden benaderd -
tenminste door de nakomelingen of gelovigen, want alle anderen hebben er
de hele geschiedenis door nooit graten in gezien om die 'afgodsbeelden'
aan diggelen te slaan. Wat dat betreft zijn de buitenstaanders altijd
'seculier' geweest, en wie niet gelooft in het bestaan van de
originelen, gelooft al helemaal niet dat ze aanwezig zijn in het beeld
ervan.
Naarmate de bijbehorende cultussen verdwenen door het afsterven van de
bijbehorende gemeenschappen of door overbrengen van de cultusbeelden naar
andere gemeenschappen voor wie ze slechts afgoden waren,
maar bij uitstek sedert de ook interne secularisering van de wereld,
werden vele idolen
gewoonweg gereduceerd tot de status van beeld: slechts de verschijning
van onbestaande originelen. In het Westen kregen vele beelden een nieuwe
functie: als historische documenten (mummies, dodenbeelden) of als
kunstvoorwerpen: beelden van voortaan slechts imaginaire werkelijkheden.
OPRITTEN NAAR DE WERELD VAN HET BEELD (2): VAN
HOGERE WERKELIJKHEID TOT IMAGINAIRE WERELD
Dat de idolen tot beelden worden ontwaard, houdt in dat de originelen
die ze oproepen tot de status van 'afgoden' of 'mythen' - tot imaginaire wereld -
worden herleid. De lotgevallen van goden worden tot lotgevallen van
imaginaire wezens in mythen en sprookjes, en die van helden (van
Gilgamesj tot Odysseus) tot legenden. Het is maar de vraag in
hoeverre ook de seculiere opvolgers van de religieuze wereldbeelden als
imaginair worden ervaren: hoe weinig dat het geval is, valt gemakkelijk
te toetsen aan socialistische en fascistische wereldbeelden die voor
velen nog als hogere werkelijkheid worden ervaren.
AFRITTEN UIT DE WERELD VAN HET BEELD (1): VAN BEELD
TOT IDOOL
Die historische trend houdt de mogelijkheid in tot regressie of fixatie.
Algemeen geldt dat er geen (volwassen) mensen meer zijn die - voor en na het
innemen van de gepaste perceptieve houding tijdens de omgang met het
beeld - geloven dat het beeld naast de verschijning ook het origineel
belichaamt, ook niet bij randgevallen zoals het trompe l'oeil. Alleen
bij klaarblijkelijk pathologische toestanden als de hallucinatie is dat
nog het geval. Maar ook hier ervaart alleen degene die hallucineert zijn beeld
als werkelijkheid, niet de omstaanders: die hebben precies de
term '(collectieve) hallucinatie' bedacht om aan te duiden dat we maar met een beeld
hebben te maken.
AFRITTEN UIT DE WERELD VAN HET BEELD (2): VAN
IMAGINAIRE NAAR HOGERE WERKELIJKHEID
Heel anders liggen de zaken inzake de regressie naar of fixatie in het
stadium waarbij het origineel in het beeld als werkelijk wordt ervaren.
Om te beginnen is de secularisering geenszins een wereldomvattend
fenomeen, en ook in haar traditionele thuisland in het Westen is ze
geenszins doorgedrongen tot alle lagen van de bevolking: velen geloven
nog in goden en heiligen, een hiernamaals, en het voortbestaan van de
ziel. Ongetwijfeld is de monopoliepostie van het christendom aangetast sedert de Renaissance
en vooral sedert de Verlichting, maar dat betekent geenszins dat
wetenschappelijke wereldbeelden in de plaats komen. Als ze dat al doen,
dan is het op vlak van politiek (alle varianten van liberalisme en
socialisme, evenals darwinisme en nationalisme). In de wereld van
de kunst vinden we slechts sporadische echo's daarvan (nationalistische
kunst, erfelijkheidsleer bij naturalisme, socialistische en fascistische
kunst), en ze nemen dan vaak de gedaante aan van 'hogere werkelijkheden'
die niet meer in vraag kunnen worden gesteld. De kunst reageert eerder op de 'onttovering
van de wereld'. Ze wordt daardoor een bastion voor allerlei ersatzgodsdiensten. In de Renaissance
ging het vooral om de antieke mythologie, maar de waaier van vergane
of exotische religieuze voorstellingen wordt almaar wijder opengevouwen:
denk aan de lokale (Keltische, Germaanse) en exotische
mythologieën en godsdiensten (de theosofie en
antroposofie bij Kandinsky en Mondriaan), en uiteindelijk ook de
animistische voorstellingen van 'primitieve
culturen', voor zover de kunstenaars al geen eigen cocktails beginnen
te brouwen
(Blake, Hölderlin, Wagner) en zich gaan gedragen als nieuwe
godsdiensstichters (Joseph Beuys, Hermann Nitsch, en
Wim Delvoye). Hoe langer
hoe meer worden de kunstenaars ook woordvoerders van
antiwetenschappelijke 'filosofische' stromingen: Nietzsche, Bergson,
existantialisme, structuralisme, Lacan, postmodernisme enz.). En hoe
langer hoe meer ontwikkelt zich een eigen artistieke ideologie: de
cultus van de creativiteit en de transgressie, uitmondend in de
permanente plaatsvervangende revolutie, zoals we zagen in VII, 5.
Heel deze ontwikkeling weerspiegelt zich in het denken over kunst. Naar
het voorbeeld van haar dienstbaarheid in het religieuze wereldbeeld werd kunst lange tijd beschouwd als
ondergeschikt aan de wetenschappelijk-filosofische weerspiegeling
(nog bij Hegel en Croce). Maar hoe langer hoe luider worden de stemmen
die beweren dat het beeld - de kunst - een hogere
vorm van kennis is: van Schopenhauer tot Freud en Jung.
Al zijn er velen die geloven in de waarheid van achterhaalde mythen of van wetenschappelijke
theorieën die als mythen gaan functioneren veeleer dan als te
falsifiëren voorlopige leidraden, het gaat - alle theorieën over
'collectief onbewuste' en 'oersymboliek' ten spijt - niet langer om
collectief aanvaarde wereldbeelden, maar om min of meer
regionale of particuliere wereldbeelden, zo niet om louter 'private mythologieën', die door de kunstliefhebbers even weinig ernstig worden
genomen als dag- of nachtdromen, bij uitstek als het gaat om 'transcendente werelden'
waarvan de kunstenaars niet langer de illustrators, maar de instigators
zijn. Met de
proliferatie van profeten, neemt ook de levensduur en de
alomtegenwoordigheid van hun creaties af: Urizen komt alleen voor in de
wereld van William Blake. Zo worden de
transcendentale werelden ontwaard doordat er telkens nieuwe
worden geschapen. Hun aantal neemt almaar toe om uiteindelijk
samen te vallen met het aantal kunstenaars. Naarmate hun aantal
toeneemt, daalt hun geloofwaardigheid: terwijl Jezus lange tijd voor
velen een autoriteit was, nemen weinigen Wotan nog voor een echte god, en
tegen de stier van Nitsch kunnen alleen maar dierenbeschermers
gemobiliseerd.
Daarom is een echte afrit uit de wereld van het beeld nauwelijks nog
geloofwaardig: de mimetische waan bestaat hoogstens tijdelijk als een
voorbijgaande droom van een paar uur, zoals bij Nietzsche en Wagner,
voor zover de hele onderneming niet al van meet af aan als farce wordt
ervaren, zoals bij Nitsch in Friedrichshof. Alleen bij
antiwetenschappelijke geesten figureren kunstenaars nog graag als
begenadigden die toegang hebben tot kennis die wetenschappers ontgaat.
MENGING VAN BEELD EN IDOOL
Menging is onmogelijk: ofwel ervaart men het beeld als een idool of als
toegangspoort tot hogere werkelijkheid, ofwel als beeld en als
verschijning
van een niet-bestaande wereld. Mogelijk is alleen een overgang van de ene benadering
naar de andere in beide richtingen.
CONCLUSIE
Na het 'verwerkelijken' en het 'verdesignen' van de kunst (van het
maken van beelden) is er een
derde manier om de uitdaging van het maken van beelden uit de weg
te gaan - een derde uiting van het mimetisch taboe: de 'veridolisering'
van de kunst (van het maken van beelden) en de kunstenaar.
SAMENVATTING
Het beeld kan voor werkelijk worden gehouden in een sterke betekenis
(het origineel in het beeld is aanwezig in het beeld: idool) en in een zwakkere betekenis (het
origineel in het beeld bestaat werkelijk in een hogere werkelijkheid).
Het vermogen om het beeld van de werkelijkheid te onderscheiden moet
door de mensheid en door individuen worden verworven, en dat is niet bij
allen, niet op alle terreinen, en niet altijd het geval.
In al die gevallen wordt de eigenaard van het beeld miskend.
Vele idolen die de belichaming waren van een hogere werkelijkheid, worden in toenemende mate tot
gewone beelden van een voortaan als imaginair ervaren werkelijkheid. Dat
neemt niet weg dat velen beelden als idolen blijven beschouwen of als de
verschijningen van een hogere
werkelijkheid. Pas door tegen beide trends in te werken kan het beeld
zich ten volle ontplooien en de hele waarier van imaginaire
werkelijkheden - van pure waan tot 'dieper inzicht' - ontvouwen.