INLEIDING
In III, 7 bestudeerden we hoe onmiddellijke mimetische media die elk één zintuiglijk domein bestrijken,
kunnen worden gecombineerd om meerdere zintuiglijke verschijningen van éénzelfde origineel
in één overkoepelende enkelvoudige maar mulitsensoriële verschijning
weer te geven, zoals bij de audiovisuele weergave van een spreker. In dit hoofdstuk moeten we onderzoeken hoe onmiddellijke
mimetische media kunnen worden gemengd met middellijke
mimetische media om één enkelvoudige verschijning te realiseren. In
dit deel over mimetische media bestuderen we alleen de menging van
mimetische media, de wederwaardigheden van de verschijning die
daarbij wordt opgewekt bespreken we in volgend deel.
Net zoals bij optellen van onmiddellijke beelden wordt de menging van onmiddellijk en middellijk mimetisch medium hier vaak uitgelokt
doordat het middellijke mimetisch medium zich ook leent voor het maken
van een onmiddellijk. Zo kunnen gesproken of geschreven woorden ook nabootsend worden gebruikt. Of men kan woorden gebruiken voor zowel het maken van
een onmiddellijk
beeld van het spreken van een personage als voor het vertellen van het
verhaal waarin dat personage spreekt. Of men
kan
men tonen gebruiken om zowel muzikale verschijningen na
te bootsen
als om voorstellingen op te roepen. Door deze combinaties
ontstaan soorten mimetische media die, meer nog dan de niet-visuele, niet-hogere,
en plurisensoriële aan de theoretische aandacht plegen te ontsnappen,
vooral als ze monosensorieel zijn (en/of gebruik maken van eenzelfde
technisch medium zoals 'literatuur' en 'muziek') en daardoor
monolithisch lijken - denk slechts aan de roman en de lyrische poëzie (bij uitstek
als lied).
De vraag stelt zich hoe we de verschillende soorten combinaties in kaart
kunnen brengen. In principe zouden we de combinatie tussen onmiddellijk
en middellijk verder kunnen onderverdelen: naar
veranderlijkheid (veranderlijk onmiddellijk met veranderlijk middellijk,
en zo verder), naar zintuig (visueel
onmiddellijk met visueel middellijk, en zo verder, naar
technisch medium (schilderkunst met verbale of muzikale
voorstellingopwekkende tekens). Maar het is handiger om ons hier te
beperken tot de combinatie van de twee dominante variabelen: die naar
zintuigen voor de onmiddellijke mimetische media, en de technische voor
de middellijke media (waarbij we voorstellingwekkend beeld en dito object bundelen). Bijkomende
onderverdelingen gebeuren in afzonderlijke paragrafen of binnen een
paragraaf.
1. COMBINATIES MET ONMIDDELLIJK VISUEEL MIMETISCH
MEDIUM
ONMIDDELLIJK VISUEEL
MIMETISCH MEDIUM DAT AUDITIEVE
VOORSTELLING OPROEPT
Een Chinese keizer vroeg om fresco met waterval te vermijden omdat hij
niet kon slapen van het lawaai. Het is maar de vraag is in hoeverre visuele mimetische media
effectief auditieve voorstellingen oproepen: denk aan de Laokoon, de medusa van
Caravaggio, de schreeuw van Munch. Veel dwingender is de later te
bespreken relatie tussen auditief beeld en bijbehorende visuele
voorstelling.
ONMIDDELLIJK
VISUEEL MIMETISCH MEDIUM EN VOORSTELLINGOPWEKKENDE MUZIEK
Leitmotive in zoverre ze niet discursief zijn, maar
voorstellingopwekkend,
gecombineerd met enscenering of visuele verschijning van acteurs.
ONMIDDELLIJK VISUEEL MIMETISCH MEDIUM EN
VOORSTELLINGOPWEKKENDE WOORDEN
Merken we eerst op dat we het hier niet hebben over de
combinatie van discursieve tekst en visueel beeld (Zie VI, 6). Zo is de
'titel' 'De slaap van de rede baart monsters' een stelling, die wordt
geïllustreerd door de prent van Goya. Andere titels - denk aan 'Gezicht op
Delft' of 'portret van ... - leveren contextuele informátie.
Een visuele verschijning kan zijn ingebed in, of de illustratie zijn
van een enkelvoudige verschijning die wordt opgeroepen in de verhalende
modus.
De inbedding kan impliciet zijn of expliciet.
Beginnen we met de impliciete inbedding van een visueel beeld in een
verhaal dat wordt verondersteld gekend te zijn: denk aan de talloze illustraties bij verhalen uit
de Bijbel - van de David van
Michelangelo tot de bijbelillustraties van Doré - of bij profane
verhalen - de beelden van Rodin voor de 'Poorten van de hel'. Horen we
daarbij het verhaal in ons hoofd - het is ook denkbaar dat we het beeld
rechtstreeks inbedden in voorstellingen - dan hebben we te maken met een
combinatie van onmiddellijke visuele mimesis met auditieve
voorstellingopwekkende woorden. We staan dan voor impliciete combinatie, de middelijke tegenhanger van
inbedding in
onmiddellijke auditieve mimesis bij da Vinci's Laatste avondmaal.


In de meeste gevallen gaat het om een enkelvoudige verschijning (Mozes
bij het zien van de dans rond het Gouden Kalf). Maar vaker (de Marat van David,
de illustraties van Doré, de Burgers van Calais) gaat het om één
verschijning uit een langer verhaal waaruit slechts enkelvoudige beelden
worden geïllustreerd (zie III, 8), waarop we dan moeten terugkomen bij de
samengestelde verschijningen (III, 8).
Naast impliciete is er expliciete inbedding. Er kan sprake zijn
van inbedding in het gesproken woord, zoals bij de inbedding van
afbeeldingen in het verhaal van een verteller, zoals op de kermissen
vroeger. Maar meer gebruikelijk is de inbedding in geschreven tekst - in
visuele uitvoeringopwekkende woorden zoals in een geïllustreerde roman
(denk aan de illustraties van Blake bij zijn eigen narratieve teksten)
of in een stripverhaal - waarbij we inbedding in narratieve tekst moeten
onderscheiden van de in III, 7 besproken combinatie met gesproken woord.
Helemaal in dezelfde lijn ligt het illustreren van een verhaal met
tweedimensionale bewegende mimetische media: verhalende tekst die wordt geïllustreerd met
filmbeelden. Ook de aanwijzingen die kinderen geven aan elkaar bij het
driedimensionele rollenspel (over kinderspel: zie laatste paragraaf
hieronder bij
mediumloze voorstellingen)
Ook bij de pantomime of Sartres nabootsing van zangers is er menging met
- zij het dan niet-verbale - voorstellingopwekkende tekens (bv. hand die
ronding aangeeft op zich een dikke buik voor te stellen bij een acteur
met platte buik).
Een verdichte vorm van dergelijke 'illustratie' is het tot beeld
omvormen van de visuele
configuratie van de geschreven woorden - letters, woorden, regels of
strofen - die uitvoeringopwekkende tekens
zijn voor voorstellingopwekkende woorden. Normaal gesproken kijken we
over die tekens heen. Dat is het geval in het
'poème dessiné' bij de Grieken, of in de 'calligrammes' van Apollinaire (zoals 'Il pleut' hieronder). We kunnen hier spreken van
beeldnabootsend - beter: visuele verschijningnabootsend - schrift. Termen
als
'visuele poëzie' zijn misleidend: het betreft hier de tot verschijning
omgebouwde visuele configuratie van de betekenaars, niet de verschijning die door de woorden
wordt opgeroepen - al vullen beide elkaar uiteraard aan.


Ook een visuele partituur waar de noten de visuele verschijning leveren van
wat ze na uitvoering auditief nabootsen, mag hierbij worden gerekend.
Merken we op dat we het hier wel degelijk hebben over combinatie met
visuele beelden, niet over aanvulling van het
notenschrift met analoge
tekens zoals luide noten of hard uitgesproken woorden
in vetjes: dat zijn parasitaire uitvoeringpwekkende tekens.
Een bijzondere variant van deze combinatie zijn
visuele beelden waarvan pas duidelijk wordt wat erop staat na lezen van
de bijbehoren tekst (van onderschift of bijschrift tot uitvoerige
commentaar, zoals bij Tuymans). Die tekst is dan voorstellingopwekkend,
en de opgewekte voorstelling voegt zich bij het onmiddellijke beeld. Pas
bij deze vorm van mimetische media geldt de uitspraak dat het beeld dank zij de
'tekst' volstroomt met betekenis: we weten pas weten wat we zien na het
lezen van het onderschrift. De combinatie kan een een gevolg zijn van
onmacht (tekort schieten van het beeld, zoals bij Tuymans), maar ze wint aan kracht
als de visueel beeld doelbewust niét voor zich spreekt, en daarom pas
zijn betekenis krijgt na bijvoegen van de voorstelling, zoals in vele
cartoons. Merken we op dat dergelijke voorbeelden dus niet geschikt zijn
om stellingen à la Barthes te staven dat het woord onontbeerlijk is voor
het begrip van het beeld: het gaat hier immers niet om discursieve, maar
om voorstellingopwekkende tekst.
ONMIDDELLIJK VISUEEL MIMETISCH MEDIUM EN VOORSTELLINGOPWEKKENDE OBJECTEN EN BEELDEN
Foto's van soldaten tentoongesteld in loopgraven, of van gedeporteerden in Dossin
kazerne.
Qua combinatie van beeld met voorstellingopwekkend beeld verwijzen we
naar de al in III, 8 vermelde visuele mimetische
media die
voorstellingen oproepen, zoals de Marat in zoverre het ons aan de moord
doet denken of 'De schreeuw' van Munch in zoverre dat mimetisch medium
de auditieve voorstelling van een schreeuw oproept.
Deze combinatie moet wel degelijk worden onderscheiden van de in VIII, 4
te bespreken combinatie van
onmiddellijke beeld met beeldteken (bv. de vredesduif of de Guernica);
daarbij ontstaat geen uitgebreid enkelvoudig beeld, eerder verdzijnt het
achter de opgeroepen idee van vrede.
2. COMBINATIES MET ONMIDDELLIJK AUDITIEF
MIMETISCH MEDIUM
Vermits de meeste
voorstellingopwekkende tekens auditief zijn, verwachten we hier een meer
frequente en meer organisch verbonden samenhang.
Ook hier onderzoeken we achtereenvolgens de combinatie van onmiddellijk
auditief beeld met
voorstellingopwekkende muziek, woorden en dingen/objecten, waarbij we
bij 'onmiddellijk auditief beeld' zo nodig onderscheid maken tussen
gewone, verbale en muzikale mimesis.
ONMIDDELLIJK AUDITIEF MIMETISCH MEDIUM EN VOORSTELLINGOPWEKKENDE MUZIEK
Hier horen alle combinaties van gewone of muzikale mimesis (van
dieren, muzikanten of sonore wezens) met voorstellingopwekkende muziek:
bv. een muzikaal beeld van de roep van de koekoek en de donder gecombineerd
met de visuele voorstelling van die koekoek en het onweer in de Pastorale van Beethoven. Of ook
de combinatie van de opname van de zang van de nachtegaal met
voorstellingopwekkende muziek in het derde deel van
Pini di Roma.
De combinatie wordt vergemakkelijkt doordat beide auditief zijn (en vaak
ook nog muzikaal) (vergelijkbaar met evenzeer voor de hand liggende combinatie van verbale
onmiddellijke en middellijke mimesis).
Vanwege het proteïsche karakter van muziek wordt muziek vaak zowel
onmiddellijk al middellijk gelezen, zodat ze hét domein
is waarin beide soorten mimetische media haast 'van nature' verdicht zijn
- exemplarisch in Monteverdi's 'Et hi tres unum sunt', waar de muziek
tegelijk voorstellingopwekkend teken is van de fladderende vlucht van engelen,
én
onmiddellijke mimesis van sonore wezens die de bijbehorende
voorstellingopzekkende tekens zingen.
Hiertoe behoren ook alle vormen van (onvoltooide of voltooide) dansmuziek die de visuele en/of
interoceptieve voorstellingen oproept van de bijbehorende dansers of
dansbewegingen, en daardoor de muziek zelf tot onderdeel van de voorstelling
maakt; die van imaginaire muzikanten die de bewegingswil van de iamginaire dansers
uitdrukken (zie vorig hoofdstuk). Deze combinatie is een belangrijk deel,
zoniet de hoofdmoot van wat als muzikaal beeld kan worden beschouwd,
inzonderheid van de 'klassieke muziek'. Geven we daarom even een schema
daarvan weer, waarbij de omkaderde cellen de beeldcomponenten weergeven:
| onmiddellijk muzikaal auditief beeld | |||
| = middellijk muzikaal medium | multisensorische
voorstellingen (veelal visueel en interoceptief) |
||
ONMIDDELLIJK AUDITIEF
MIMETISCH MEDIUM EN VOORSTELLINGOPWEKKENDE WOORDEN (1): GEWOON
'The sound must seem an echo to the sense".
Alexander Pope
Een auditieve verschijning kan zijn ingebed in een enkelvoudige
verschijning die wordt opgeroepen in de verhalende modus.
In plaats van 'Hij kwam in het bos en hoorde de vogels fluiten' kan
ik deze enkelvoudige verschijning ook nabootsen als volgt:
'Hij kwam in het bos' + opname van gefluit van vogels. Of, in plaats van 'Hij was woest, stapte in de auto, en reed woedend weg' kan
ik deze enkelvoudige verschijning nabootsen door: 'Hij was woest' en dan
opname laten horen hoe het portier dichtslaat, de motor start, en de
chauffeur volle gas wegrijdt. Een bijzonder vorm is het door kinderen zeer gewaardeerde verhaal waarin de werkwoorden of zelfstandige naamwoorden
worden vervangen door het bijbehorende geluid.
Een zeer populaire - maar vanwege de stille uitvoering niet als zodanig
herkenbare versie van deze combinatie is het tussen aanhalingstekens plaatsen
van het na te bootsen geluid (zoals de nagebootste
dialogen die we in volgende paragraaf zullen bespreken': 'De haan zei "kukeleku'.
Voorbeelden zijn vele van de muziekdozen van Moniek Darge.
Onder verdichte vorm vinden we deze menging in 'klanknabootsende' poëzie.
Hier wordt de menging uitgelokt doordat de woorden waarmee
beelden worden opgeroepen klanken zijn die
mogelijk het auditief beeld kunnen zijn van wat de woorden oproepen (het 'sissen' van de slang). Dergelijk
klanknabootsing moet duidelijk worden onderscheiden van het gebruik van de klankwaarde van woorden als
auditieve expressie (dat is menging met werkelijkheid, zie VIII, 3), en van
het parasitair gebruik van voorstellingopwekkende tekens (zoals wanneer in
Melopee de langgerekte klanken analoge bezegingopwekkende tekens zijn voor
het trage schuiven van de kano). Merken we op dat de term klanknabootsende 'poëzie'
dubbelzinnig is omdat de poëzie als zodanig - de opgewekte voorstelling - geen klanken nabootst. De correcte uitdrukking
zou zijn: 'mimetisch
(klanknabootsend) gebruik van voorstellingopwekkende tekens'.
ONMIDDELLIJK AUDITIEF BEELD EN VOORSTELLINGOPWEKKENDE WOORDEN
(2): VERBAAL
Verhalende tekst met dialoog.
Zoals we
nog uitvoerig zullen aantonen in IV, 2 kan middellijke mimesis alle mogelijk beelden oproepen -
ook die van gesproken woorden en gedachten dus. De verteller kan dat
doen door gebruik te maken van de indirecte rede, zoals in 'Hij dacht dat hij
nooit op tijd zou komen'. Maar de verteller kan ook omschakelen op
onmiddellijke mimesis door de woorden (van de dialoog of de gedachte)
gewoon na te bootsen, zoals de acteur. Terwijl bij indirecte rede de intonatie en de klank van de
gesproken woorden er niet toe doen, stellen we ons bij onmiddellijke
beeld wel degelijk een concrete stem voor - zoals duidelijk tot
uiting komt als een verteller luidop voorleest, en dan van 'stem'
verandert als hij het spreken van zijn personages nabootst. De na te
bootsen woorden worden dan tussen aanhalingstekens geplaatst.
Het is niet meteen evident dat het hier gaat om een menging van
onmiddellijke en middellijke mimesis, omdat er in beide gevallen gebruik
wordt gemaakt van woorden én omdat we ons bij gewone lectuur ook de
gesproken woorden voorstellen, zodat ze zich geruisloos voegen bij de
overige voorstellingen. Het verschil is duidelijker bij luidop voorlezen,
als de voorlezer van 'stem' verandert als hij de stem van de spreker
nabootst.
De combinatie is standaard
niet alleen in de roman, maar ook de lyrische poëzie, waar het
onmiddellijke nagebootste spreken van het lyrische subject vaak wordt
gecombineerd met voorstellingopwekkende tekst, exemplarisch in Haus am
See van Brecht.
ONMIDDELLIJKE AUDITIEF
MIMETISCH MEDIUM EN VOORSTELLINGOPWEKKENDE WOORDEN (3): MUZIKAAL
Mimetische lyrische muziek met narratieve tekst: recitatief en aria.
De combinatie van onmiddellijk muzikaal mimetisch medium en
voorstellingopwekkende woorden vinden we als in een lyrisch lied de
zanger muzikaal wordt nagebootst terwijl hij een tekst zingt die
voorstellingopwekkende elementen bevat.
Dat is het geval in 'von Klippe zu Klippe
geworfen' en 'Abendroth' van Richard Strauss
Een successieve combinatie (waarbij in de eerste strofe
voorstellingopwekkende tekst en voorstellingopwekkende muziek zijn
verenigd), vinden we in die Krähe van Schubert
Deze combinatie
moet onderscheiden van een naakt recitatief waarbij er
geen mimetische muziek is, en van voorstellingopwekkend madrigalisme,
waarbij er evenmin onmiddellijke muzikale mimesis is. Maar zo'n
recitatief kan wel in éénzelfde enkelvoudig beeld overgaan in een aria.
ONMIDDELLIJK AUDITIEF MIMETISCH MEDIUM EN VOORSTELLINGOPWEKKENDE OBJECTEN EN
BEELDEN
Merken we op dat er een verschil is tussen voorstellingopwekkende muziek
zoals het treinritme in 'Different Trains' en het gebruik van muzikale
beelden die
voorstellingen oproepen - de combinatie waar we het hier over hebben.
Een auditief beeld kan
werken als voorstellingopwekkend teken voor visuele verschijningen: zoals wanneer vogelzang de visuele voorstelling
van vogels oproept (tegenhanger van visueel beeld van de schreeuw die
een schreeuw oproept). Terwijl verbale voorstellingopwekkende
tekens ofwel visueel kunnen versmelten met een visueel beeld ofwel
auditief met een auditief beeld, valt hier het auditieve beeld
samen met het beeld dat een visuele verschijning oproept.
Voorbeelden zijn de al in III, 8 besproken klanken in het 'Autoritratto nella notte' van Salvatore Sciarrino
(bv. het 'ademen' in de fluit dat de visuele voorstelling van een
wandelaar in de nacht kan oproepen), of de stoomfluiten en sirenes die de bijbehorende
visuele voorstellingen van treinen en luchtbombardementen in 'Different
Trains' van Steve Reich. Daarbij ontstaat dan meestal een plurisensoriële
voorstelling waarbij onmiddellijke en middellijke mimesis zijn vermengd.
3. MENGING ONMIDDELLIJKE NABOOTSING VOOR LAGERE ZINTUIGEN MET VOORSTELLINGOPWEKKENDE TEKENS
MENGING ONMIDDELLIJKE TACTIELE NABOOTSING MET VOORSTELLINGOPWEKKENDE TEKENS
Deze combinatie is denkbaar als verhaal geïllustreerd met tactiele ervaringen
- 'En toen raakte hij een mes aan' + voelen van de rand van scherp glas. Of: "En toen raakte hij haar borst aan" + siliconezakje. Deze
voorbeelden laten meteen zien hoezeer het meer voor de hand ligt om zich die
tactiele ervaringen voor te stellen.
MENGING ONMIDDELLIJK OLFACTIEF MIMETISCH MEDIUM MET
VOORSTELLINGOPWEKKENDE TEKENS
Deze combinatie is
denkbaar als verhalende episode waarin de verteller meteen de geur van de
Provence zou laten ruiken als zijn personage aankomt in de Provence; of
waarin het verhaal van een ontmoeting in een café zou gepaard gaan met geur
van koffie en het parfum van een vrouw.
MENGING ONMIDDELLIJKE GUSTATIEVE MIMETISCH MEDIUM MET VOORSTELLINGOPWEKKENDE
TEKENS
Puur gustatieve beelden zijn zoals gezien abortief. Wel is een verhalende episode
denkbaar waarin de
verteller meteen het gerecht - ditmaal als substituut - zou opdienen dat de
held van zijn verhaal eet.
MENGING ONMIDDELLIJK INTEROCEPTIEF MIMETISCH MEDIUM MET
VOORSTELLINGOPWEKKENDE TEKENS
In afwachting van directe prikkeling van hersenen zijn onmiddelijke beelden hier zoals
gezien onmogelijk
4. COMBINATIES VAN PLURISENSORIËEL ONMIDDELLIJK
MIMETISCH MEDIUM EN VOORSTELLINGOPWEKKEND TEKEN
MENGING VAN ONMIDDELLIJK AUDIOVISUEEL MET MIDDELIJK
VERBAAL MIMETISCH MEDIUM
De lyrische zanger die ook visueel de
mimiek, de gebaren, en de houding vertoont die horen bij het personage dat
hij uitbeedt (zoals bij nabootsen van mimiek en stappen van de wandelaar bij laatste strofen
van Krähe) of als bij 'Je m'en vais au vent mauvais
Een audiovisuele verteller (Jakob in Fanny en Alexander).
Verhalende tekst die zowel 'klanknabootsend' als 'beeldnabootsend' is.
5. MENGING ONMIDDELLIJK
MIMETISCH MEDIUM,
MEDIUMHEBBENDE EN
MEDIIUMLOZE VOORSTELLINGEN
Ten slotte moeten we de combinatie bespreken van onmiddellijke
beeld met middellijk beeld (en mediumloze voorstelling - al hoort die
strikt gesproken niet in dit deel thuis) in
het kinderspel
Het spel beweegt zich tussen de pool van volledige dagdroom en die van
de volwaardige onmiddellijke
audiovisuele voorstelling.
In eerste instantie is het spel een fantasie, een dagdroom: een puur
mediumloze
voorstelling zoals de droom tijdens de slaap. In een volgend stadium
beginnen kinderen de gedragingen te stellen die horen bij deze fantasie.
Zo kunnen ze de armen uitslaan als ze fantaseren dat ze vliegen (wat nog
een interoceptieve waarneming is van de vliegbeweging, nog geen visueel beeld van
vleugels). Door de overgang naar acteren, dalen de kinderen in hun lichaam in en
daarmee in de werkelijke wereld, waarin ze niet langer vleugels bewegen,
maar armen, en dat dreigt de innerlijke en uiterlijke waarneming te
ontgoochelen. Daarom
vult het kind hoe langer hoe meer de innerlijke voorstelling aan met een
onmiddellijke verschijning die kan worden waargenomen. Meest populair zijn nagebootste
medespelers zoals een pop, of nagebootste objecten zoals een nagebootste
auto op de kermis of in de supermarkt. De innerlijke zelfvoorstelling
kan dan makkelijker worden gecombineerd met de waarneming van een
nagebootste buitenwereld. Het kind kan nog een stap verder zetten en
zich ook de uiterlijke verschijning aanmeten die past bij de rol die het
speelt. Het gaat dan over tot zichzelf verkleden en zichzelf bekijken in
de spiegel. Daarmee is de 'immersion' in een nagebootste wereld
voltooid.
Merken we wel op dat niet alle objecten die in het spel worden betrokken
mimetische media zijn. Een kind dat een bezem gebruikt als stuur, gebruikt
alleen maar een hulpmiddel om de bijbehorende handelingen te kunnen
stellen. Dat geldt ook voor de bezem tussen te benen die het makkelijker
moet maken om de rol van ruiter te spelen. Gombrichs hobby horse is in
die zin inderdaad 'a substitute for a horse', maar daarom nog geen
'image' - geen beeld - ervan. Pas de noodzaak om ook de uiterlijke
wereld in de voorstelling te betrekken, leidt ertoe dat het kind
uiteindelijk de bezem vervangt door een nagebootst hobbelpaard - een
echt beeld. De nagebootste objecten zijn niet altijd driedimensionaal
zoals poppen, auto's, treinen, schminktafels: in plaats van in een
driedimensionale auto op de kermis kunnen kinderen ook plaatsnemen voor
een scherm waarop het parcours dat het met de auto aflegt is te zien
terwijl het zelf in een driedimensionale stoel zit met stuur.
De noodzaak om de innerlijke voorstelling tot waarneembare werkelijkheid
te maken wordt dringender als het kind ook medespelers in zijn spel
betrekt. Dan moeten er minstens afspraken worden gemaakt - 'wij waren
twee heksen': dat kan worden beschouwd als een 'algemeen
voorstellingopwekkend teken' dat aanzet tot overigens mediumloos
fantaseren. De kinderen voeren vervolgens de
handelingen uit die horen bij de rol die ze zich innerlijk voorstellen.
Zo kunnen ze volstaan met het maken van het gebaar waarmee ze een pad in
een ingebeelde kookpot gooien. In een tweede fase gaan kinderen over tot
het gebruik van objecten die het verrichten van de spelhandelingen
vergemakkelijken: hulpmiddelen, waarover ze afspraken maken zoals 'die
stokjes waren de giftige slangen en die steentjes de padden' (om
even aan te sluiten bij het voorbeeld van Watson: 'boomstronken zijn
beren'). Die
hulpmiddelen kunnen bijkomend fungeren als een soort
voorstellingopwekkende tekens als kinderen zich voorstellen dat het
padden zijn. In een volgend stadium vervangen kinderen deze hulpmiddelen
door volwaardige, waarneembare beelden van objecten, medespelers, en de omgeving:
een echte kookpot om heksensoep in te koken met echte planten (of
speelgoedpadden) in het kolenhok dat lijkt op een heksenhol. Vermits ze
nu elkaar als toeschouwer hebben, maken ze voor elkaar ook deel uit van
de uiterlijk waarneembare werkelijkheid: het volstaat niet langer de
handelingen te stellen die horen bij de rol, ook de uiterlijke
verschijning moet worden aangenomen.
In beide gevallen ontstaat er een breed continuüm van mediumloze
voorstelling, over mediumhebbende voorstelling, naar waarneming van een
uiterlijke beeld: van ruiter spelen door op- en neer huppelend rond te
lopen met de handen aan imaginaire teugels, over ruiter spelen met
tussen de benen een stok die al dan niet is voorzien van een paardenkop,
over zitten op een schommelpaard of een paard op de kermismolen, over
zitten op een op- en neerbewegend paard voor een scherm waarom de af te
leggen weg wordt geprojecteerd, tot aantrekken van cowboykleren. Zowel
het zuivere fantaseren, als de verschillende overgangsvormen waarin
fantasie wordt vermengd met hulpmiddelen of onmiddellijke beeld, zijn
dus vormen van mimesis.
De combinatie van voorstelling en werkelijkheid laat toe
dat elke dimensie van de werkelijkheid die niet als beeldmedium kan
dienstdoen, door de fantasie wordt aangevuld. Dat geldt niet alleen voor
de medespelers en de attributen, maar ook voor het beeldsubject: dat kan hier ook met zijn eigen lichaam in beeld
verschijnen, waarbij diverse dimensies van dat zelf kunnen zijn
voorgesteld of waargenomen: het kind dat Smeagol speelt, kan zich
voorstellen welke kwade bedoelingen het heeft, hoe verkleumd het
wel niet is bij zijn tocht door de sneeuw, daarbij tegelijk de typische
stem waarnemen die het zelf nabootst, en over het hoofd zien
dat het een jeugdige en welgevormde visuele verschijning heeft. Het kan
daarbij gaan om een zelfopvoering zoals in de droom (het kind als
brandweerman), dan wel om de opvoering van een personage (Smeagol).
CONCLUSIE
De meest populaire combinaties zijn hier
- stilstaand visueel beeld met geschreven voorstellingopwekkende tekst
of titel.
- mimetische muziek met voorstellingopwekkende woorden
- onmiddellijke verbaal beeld (dialoog) met voorstellingopwekkende woorden
Dat zijn niet toevallig de combinaties waarin de zintuiglijke en/of technische
eigenschappen van de media samenvallen.