ALGEMENE INLEIDING
Traditioneel houdt men alleen rekening met visuele en auditieve
mimetische media. Voor zover men al oog heeft voor mimetische media voor andere
zintuigen, rekent men ze meteen tot de 'lagere kunsten'. Op de
gegrondheid van die waardering komen we terug in III, 11.
Nadat we er in hoofdstuk 1 moesten op wijzen dat er
vele soorten visuele mimetische media zijn, en in hoofdstuk twee dat het begrip
'auditief beeld' veel ruimer is dan normaal wordt aangenomen, en grote,
maar niet alle domeinen omvat van wat muziek wordt genoemd, komt het er
hier op aan te onderzoeken of er
überhaupt beelden bestaan voor de lagere zintuigen. Want de meeste voorbeelden die in de literatuur
worden gegeven, behoren niet tot het domein van de beeld, maar tot dat
van het design. Pas als blijkt dat er wel degelijk beelden zijn voor de
lagere zintuigen, kunnen we overgaan tot de studie van de bijbehorende
mimetische media.
INLEIDING
Anders dan de in volgend hoofdstuk te bespreken wereld van de tastzin, die wel wordt ontgonnen als
tactiele design of als tactiel beeld, maar nauwelijks als een
autonome wereld wordt ervaren, wordt
geurproductie wel degelijk als een afzonderlijke tak van de menselijke
productie ervaren, al gaat het hier niet om geurbeelden, maar om 'geurkunst' in
de zin van 'geurdesign'. De reden is dat geur zoals gezien een
eerder autonoom domein van de waarneming is, terwijl tastzin zozeer is verweven
met het zien, dat het een hele kunst is om het als zintuiglijk domein sui generis te isoleren.
OLFACTIEVE BEELDEN
Om beeld te zijn, moet de geur uitgaan van een andere drager dan de
oorspronkelijke en niettemin de indruk wekken dat hij wordt afgescheiden
door de oorspronkelijke
geurdrager - het origineel achter de geurende verschijning.
En dat is meteen de achillespees van het olfactieve beeld. Want, in
zoverre de geur als geurwolk een object sui generis is, kan hij van
niets anders uitgaan dan van zichzelf: hij vertoont dan wel mimetische
gelijkenis, maar geen mimetisch verschil, en is dan gewoonweg geen
beeld, want het ding zelf. In zoverre hij als de geur van een geurend object
wordt ervaren, bevindt het geurend object zich niet
noodzakelijk binnen waarnemingsbereik: er is een vaak verregaande
dissociatie tussen verschijning en origineel. En dat schept een dubbel
probleem. Om te weten of lavendelgeur van een lavendelveld uitgaat dan
wel van een lavendolie, moet ik desnoods naar buiten kunnen gaan of
achter de heuveltop gaan kijken, terwijl omgekeerd niet meteen opvalt
dat het origineel is vervangen door een mediumdrager. Daar komt bij dat het verband tussen de geurwolk en de geurbron
niet altijd ondubbelzinnig is: lavendel kan verwijzen naar de
Provence, naar mijn grootmoeder die vaak lavendelgeuren gebruikt, of
naar de zeep die naar lavendel ruikt. Het paradoxale daarbij is dat als
we het flesje met lavendelolie zien dat de geur van de lavandelvelden
wil dupliceren, we niet langer de geur van het lavendelveld ruiken, maar
de geur van ... lavendelolie (zoals bij het plakje vaginageur van De
Cupere uit smeltend mariabeeldje). Het is alsof we bij het zien van de Mona
Lisa de indruk zouden krijgen dat het paneel lacht. Ten slotte is de band tussen geur
en geurobject zelden gespecificeerd: rottende mensenlijken doen niet
noodzakelijk aan Ausschwitz denken.
Daarom worden monosensoriële olfactieve mimetische media gecombineerd met visuele
mimetische media, die de ambiguïteit wegnemen (visueel
beeld van lavendel gecombineerd met lavendelgeur) of met een
verbale 'titel' (zoals wanneer Sissel Tolaas de 'geur van de stad'
oproept door de geur van asbakken en slaughterhouses te
combineren).
Merken we wel op dat we het hier niet hebben over geur als voorstellingopwekkend teken (Madeleine van Proust).
Het gaat dus wel degelijk over een geur die de indruk geeft
alsof het lief dat hem afscheidt hier en nu aanwezig is, niet om
het oproepen van de voorstelling van dat lief. Evenmin hebben we het hier
over olfactieve design is: de hele parfumindustrie.
Die maakt immers echte geuren, geen beelden ervan of van geurende objecten of ruimtes.
ALGEMENE INDELINGEN
Een indeling in tweedimensionaal of driedimensionaal lijkt hier op het
eerste gezicht niet van toepassing. Wel is er een verschil tussen het
vullen van een volledige ruimte met brandgeur en het toedienen van
brandgeur via een geurmasker. In dat laatste geval ontstaat de indruk
dat de hele ruimte met die geur is gevuld. In die zin zijn er dus tweedimensionale
en driedimensionale mimetische geurmedia.
Ook een indeling in veranderlijk en onveranderlijk lijkt niet van
toepassing omdat, zoals gezien, geuren zich in een homogene
tijdruimte bevinden, waarin noch de tijd,
noch de ruimte variëren. Maar we hebben hier
niet te maken met de waarneming van natuurlijke geuren, maar met
mimetische media. Door meerdere lokale geuren aan te brengen (scent layering
op het lichaam) of door gebruik van geurmaskers op de neus
kan men echter relatief snelle opeenvolgingen van geuren produceren.
Zeker in combinatie met het visuele beeld (scent layering op een
visueel beeld van het lichaam) of met geluiden (geur en geluiden van
koffiebar overgaand in geur en geluiden van vrouw) zou een veranderlijk
olfactief beeld
mogelijk zijn. Er zijn dus stilstaande en bewegende geurbeelden.
BIJZONDERE INDELINGEN
We kunnen een technische indeling maken naar drager: olie, zeep, verspreiding door ventilatie,
geurmaskers
Geur heeft geen kleinste elementen: we kunnen niet
simultaan meerdere geuren waarnemen, hoogstens als opeenvolging bij
ventilatie in geurmasker na elkaar.
Geur heeft geen parameters, en dus a fortiori geen neutraliseerbare
parameters.
HISTORISCH
Isolatie van de oorspronkelijke geurbron is een conditio sine qua non
om beeld te zijn.
Van oudsher beschikken
we wel over vele mogelijkheden om geuren op te slaan: in solventen zoals
alcohol, ethanol, of neutraruikende oliën. Die dragers kunnen dan worden aangebracht op een
vervangdrager (al is het maar een vinger, de kaartjes van
De Cupere, of het dopje van het parfumflesje), of gewoon via de
luchtstroom of in een geurmasker worden verspreid.
Het grote probleem bij het maken van olfactieve beelden is het scheppen van een mediumaal veld: geuren
breiden zich uit zowel in de tijd als in de ruimte. Zonder bijkomende
technische ingrepen moeten afzonderlijke mediumale
velden van een 'smellscape' door muren worden gescheiden en dan achtereenvolgens
betreden, ofwel moet de lucht in éénzelfde ruimte voortdurend worden
vervangen. Een voor
de hand liggend alternatief is
lokale geuren met beperkte reikwijdte elkaar te laten opvolgen: achtereenvolgens ruiken aan
objecten met een beperkte spreiding (zoals bij bladeren in een
geurboek), of het laten voorbijschuiven van mediumdragers met geuren met
beperkte reikwijdte. De spreidingstijd kan daarbij worden ingekort door
inkapselen in dozen, of door het krabben van Sissel Tolaas gebruikt
“scratch & sniff” panels.
Bij geuren als verschijning van objecten komt het erop aan een
ruimtelijk gelokaliseerde drager te leveren waar een geur van uitgaat: fetisjen zoals geurig ondergoed (al
worden die visueel-tactiel ontkracht doordat er geen lichaam in zit).
Bij zowel geuren met beperkte reikwijdte, als dito objectgeuren is het
denkbaar dat de intersubjectiviteit, die bij geuren die zich vrij in de
ruimte kunnen verspreiden is gegarandeerd doordat vele ruikers in
dezelfde ruimte aanwezig kunnen zijn, zou kunnen worden gerealiseerd
door een soort partituur te schrijven voor wat wanneer en hoelang moet
beroken worden, of door ze in vast volgorde per toeschouwer te
presenteren - denk aan de genummerde kaarten om op te krabben en op te
snuiven voor Polyester (1982) van John Waters.
Bij geuren als verschijning van zichzelf komt het er daarentegen op aan
er de
lucht mee te verzadigen. Men maakt meestal de fout
in grote ruimte te werken voor een collectief benaderd publiek, zoals bij
concert (Smell Opera van Stewart Matthew en fragrance designer
Christophe Laudamiel).
Beide aspecten, maar vooral het laatste, bleven grandioos
onderontwikkeld - niettegenstaande de talloze pogingen om
'geurkunst' te maken, die meestal niet meer zijn dan geurdesign. Terwijl de muziek langzamerhand haar soundscapes krijgt, blijven in de geurkunst de 'smellscapes'
of de geurverhalen'' uit. Dat is te wijten aan
het gebrek aan theoretisch inzicht. Typisch is hoe Neil Yule, European Sales Director, Fläkt Woods Systems
het inzake 'Scent Opera' heeft over 'a new art form based only on smell
and sound'.