INLEIDING
Van oudsher hét paradigma van visuele mimesis is het nabootsen van een
origineel in een enkelvoudig, stilstaand en tweedimensionaal mimetisch medium: het schilderij, de tekening, de foto. Terwijl we van
mimetische media voor andere zintuigen eerder zullen
moeten aantonen dat (of in hoeverre) het mimetische media zijn, komt het er hier op aan erop te wijzen dat er
naast het paradigmatische ook vele andere soorten visuele
mimetische media zijn: onder meer ook bewegende en driedimensionale.
Vele theorieën over het beeld zijn immers gesneden op maat van het
enkelvoudige, stilstaande, tweedimensionale visuele mimetische
medium, zodat ze het vaak al laten afweten als ze
moeten toegepast op bewegende tweedimensionale mimetische media (film),
en al helemaal op bewegende driediemensionale mimetische media (een
pantomimespeler).
HET VISUELE MIMETISCHE MEDIUM
De mens kan visuele verschijningen dupliceren door het weerkaatsende of
transparante oppervlak dat normaal bij het origineel hoort (onvoltooide
mimesis) of zou horen (voltooide mimesis) te vervangen door
een ander: pigment op een of andere mediumdrager (papier, glas, hout,
...).
CLASSIFICATIE NAAR TECHNIEKEN
In de praktijk is het handig de visuele mimetisch media in te delen naar gelang van
(aspecten van) de manier waarop ze worden geproduceerd.
We kunnen daarbij uitgaan van het materiaal (olieverf versus tempera of
fresco, potlood, houtskool, inkt ... ), van de gebruikte instrumenten
(schilderen versus tekenen, graveren, etsen, houtsnijden,
fotograferen, boetseren, of beeldhouwen), of van combinaties daarvan
(grafiek heeft als materiaal inkt, kan worden gemaakt met de hulp van
verschillende soorten instrumenten, maar is ook
bepaald door drukken). Deze indeling is grotendeels ad hoc, en
niet-systematisch: qua productiewijze kunnen we het immers hebben over
het instrument dat het pigment aanbrengt, maar dan is bij grafiek niet
duidelijk of we het moeten hebben over graveren of over drukken. Sommige
indelingen zijn in principe systematisch, maar de systematiek wordt
bedreigd door de naamgeving. Zo verwijst een term als beeldhouwkunst
eigenlijk naar driedimensionale stilstaande mimetische media,
onafhankelijk van de vraag of ze in was worden geboetseerd, in brons
worden gegoten, in marmer of hout gekapt, of uit bestaande objecten
geassembleerd, terwijl de naam suggereert dat we alleen te maken hebben
met mimetische media die in steen of hout worden gekapt. We hebben hier dus een Wittgensteiniaanse
indeling. Merken we op dat deze indeling leemtes vertoont: zo is er geen naam voor
mimetische media die worden gerealiseerd door tussenkomst van lenzen (telescopen,
microscopen en camera obscura) of spiegels.
Het belangrijkste probleem met deze manier van classificieren is dat de
wijze waarop iets
wordt geproduceerd niet noodzakelijk iets zegt over de aard van het
mimetisch medium dat daaruit resulteert (zie inleiding tot deel VI).
Alleen in sommige gevallen is de impact dwingend: zo kan men met de burijn alleen maar lineaire
media maken, en geen andere dan gesuggereerde overgangen. Met andere
technische media kunnen daarentegen diverse soorten mimetische media
worden geproduceerd: zo kan men met olieverf mimetische media met zowel
beperkt als onbeperkt combineerbare elementen produceren.
Laat ons daarom overgaan tot een meer systematische manier van
classificeren.
ALGEMENE VARIABELEN TER CLASSIFICATIE VAN ONMIDDELLIJKE
VISUELE MEDIA
Visuele mimetische media kunnen worden geclassificeerd volgens twee variabelen die
ook gelden
voor andere mimetische media.
Visuele onmiddellijke mimetische media kunnen zowel veranderlijk als onveranderlijk
zijn.
Visuele onmiddellijke mimetische media
kunnen zowel driedimensionaal als
tweedimensionaal zijn. Ze zijn driedimensionaal als de drie dimensies
van de ruimte reëel aanwezig zijn, en tweedimensionaal als de diepte alleen maar
is gesuggereerd. Merken we op dat de objecten in de
driedimensionale ruimte ook tweedimensionaal kunnen zijn (oppervlaktes,
letters), zonder dat er daarom sprake is van een tweedimensionaal medium
dat een derde dimensie suggereert.
Dat levert dan volgende basismogelijkheden op:
tweedimensionaal |
driedimensionaal | |
| onveranderlijk | mozaïek, fresco, schilderij, prent, foto hologram, stereofoto, panorama |
beeldhouwwerk,
tableau vivant |
| veranderlijk | spiegelbeeld, bewegende schaduw (stomme) film, stereofilm, en 'immersive room' |
bewegende poppen, automaten, robots, lichamen (pantomime, ballet) 3D projectie in ruimte |
Merken we op dat spiegel, hologram, stereoscopisch beeld, en
stereoscopische film tweedimensionale mimetische media zijn met suggestie van de derde
dimensie; men kan er niet rond
draaien of in wandelen, zoals dieren en baby's ontdekken als ze gaan kijken wat er
achter de spiegel is te zien. Ook
panorama en
immersive room zijn
tweedimensionale media:
het tweedimensionale vlak is gebogen in de vorm van een cirkel (panorama) of
gevouwen tot een kubus. Een tussenvorm is het reliëf, in
het bijzonder onder de vorm van een panoramareliëf zoals
Location 6 van Hans Op de Beeck: de derde dimensie is half reëel, half
suggestief.
Merken we ook op dat het veranderlijke visuele mimetische medium meestal meervoudig is (zie III, 8). Maar er zijn er ook
enkelvoudige: one-shotfims zoals
'Sleep' van Warhol of 'Russian Ark' van Alexander Sokurov. Er zijn ook
kortere varianten, die meestal als 'loop' worden gepresenteerd (Michaël Borremans).
Er bestaan ook enkelvoudige bewegende driedimensionale mimetische media (bewegende
godenbeelden): Stäbetanz van Schlemmer,
Acts without words II Samuel Beckett (1959) en automata (zoals zingende
vogels of de koekoek in een koekoeksklok). Pantomime is gemengd met niet-verbale
tekens en meestal meervoudig (zie III, 10).
BIJZONDERE VARIABELEN (1): SOORTEN VISUELE MIMETISCHE MEDIA
naar gelang van DE COMPOSITIE VAN DE KLEINSTE ELEMENTEN
Een zeer populaire bijkomende classificatie van visuele media is die in
termen van zwart-wit of kleur. Bij nader toezien lijkt die indeling
slechts een bijzonder geval te zijn van een meer systematische. Daarbij
gaan we ervan uit dat een onmiddellijk mimetische
medium is samengesteld uit een combinatie van
kleinste elementen. Die kleinste elementen hebben uiteenlopende
eigenschappen, en kunnen op uiteenlopende wijze tot grotere gehelen worden
gecomponeerd. We onderzoeken achtereenvolgens van welke aard de kleinste
elementen zijn, op de trappen van welke scala de kleinste elementen zijn geordend, en
hoe de kleinste elementen met elkaar kunnen worden
gecombineerd.
Deze classificatie gaat ook op voor
onmiddellijke mimetische media voor andere zintuigen, en is wat dat betreft 'regionaal'
(want alleen van toepassing op onmiddellijke mimetische media),
maar verschilt uiteraard voor elk zintuiglijk domein omdat de
gecomponeerde elementen verschillen.
Herinneren we eraan deze classificatie een classificatie is van mimetische
media, niet van verschijningen. We gaan dus uit van wat er letterlijk is te
zien, niet met wat wordt gesuggereerd. We classificeren dus de
arceringen, niet de continue overgang van licht naar donker die erdoor
wordt gesuggereerd. Merken we evenzeer op dat
we evenmin de vormen classificeren die het medium aanneemt tijdens de
productie, maar alleen het eindresultaat: bij nat-in-natschilderen
gaat het niet om de samenstellende kleuren, maar om het gemengde eindresultaat. Om
dezelfde reden classificeren we niet naar de mogelijkheden van de
techniek, maar naar de manier waarop hij effectief wordt gebruikt. Zo laat schilderen met olieverf het weergeven
toe van talloze
gradaties, maar evengoed het schilderen van monotonale en monochrome
vlakken zoals die van Mondriaan en Picabia's silhouetten (zie deel VI
over compositie van de technisch media en die van het origineel).
(1) DE KLEINSTE ELEMENTEN EN HUN PARAMETERS
Een visueel mimetisch medium kan worden benaderd als een combinatie van
kleinste elementen ('pixels'), die bij onveranderlijke media worden
opgeteld in het vlak, en bij veranderlijke in het vlak én in de tijd
(dat laatste wordt uitgewerkt in onze laatste paragraaf).
Die kleinste visuele elementen worden omschreven door drie parameters:
kleur, toon, en materialiteit. Wat kleur en toon zijn, hoeven we niet uit
te leggen. Maar het loont de moeite om toe te lichten wat materialiteit is. De kleinste elementen van een medium kunnen glad zijn
of korrelig, glanzend of mat, 'vettig' of 'droog',
doorschijnend/lichtend (glasraam, dia, filmscherm, belichte foto's van Jeff Wall) of reflecterend
(schilderij, prent, foto).
Het verschijnsel ontsnapt gemakkelijk aan de aandacht omdat het
onmiddellijk mimetisch medium in
de regel wordt opgebouwd uit elementen van éénzelfde materialiteit, zodat
het monomaterieel is. Maar, zoals we zullen zien, is dat geenszins
altijd het geval.
Elk van deze parameters komt in principe voor in een onbegrensd aantal varianten: er zijn talloze kleuren, talloze tonen, en
talloze materialiteiten.
Maar niet in alle mimetische media zijn alle parameters variabel. Vermits
geen van de parameters kan ontbreken, is dat alleen mogelijk als één of
meer parameters worden geneutraliseerd door één enkele vaste waarde aan te nemen. Dat
kan bij kleur en materialiteit, maar niet bij toon
(tenzij dan in theorie): een
driedimensionaal mimetisch medium bevindt zich in de reële ruimte waar
het door belichting ook schaduwen vertoont; en in een tweedimensionale
mimetisch medium heeft elke kleur een eigen toon, zodat we ons zouden moeten beperken tot kleuren
met dezelfde toon, en onderscheid in materialiteit is alleen waar
te nemen door verschillen in toon (bv. de schittering op glans of de
afwezigheid daarvan bij mat). Houden we rekening met deze beperking, dan
zijn er volgende soorten mimetische media naar variabiliteit van de
parameters van de kleinste elementen:
In het meest extreme geval zijn twee van de drie parameters
geneutraliseerd. Twee combinaties zijn daarbij mogelijk, maar erg
onwaarschijnlijk: het kleurmedium waarbij alleen de
kleur zou variëren, terwijl toon en materialiteit zouden
zijn geneutraliseerd, en het materialiteitsmedium, waarbij
materialiteit zou variëren, terwijl toon en kleur zouden zijn
geneutraliseerd. De enige mogelijkheid die
overblijft is dus het toonmedium, waarbij alleen de toon varieert terwijl kleur en materialiteit zijn geneutraliseerd. De geneutraliseerde kleur kan om het
even welke kleur zijn (blauw bij Ming porselein, Delfts blauw, azulejos,
maar evengoed rood, bister, sanguine, of oker). Maar meest populair is het
gebruik van de 'niet-kleuren': zwart-wit zoals bij vele tekeningen, prenten
en de zwart-witfotografie.


Toonmedia zijn zeer populair in de (klassieke) beeldhouwkunst (waar toon niet kan worden geneutraliseerd omdat driedimensionale mimetische media zich in de reële ruimte bevinden en dan altijd zijn belicht door natuurlijk licht). Klassiek voorbeeld zijn marmeren of bronzen mimetische media, maar ook onderstaande Oldenburg:

In een volgende reeks gevallen wordt slechts één van de drie parameters geneutraliseerd.
Er zijn dan drie mogelijkheden:
- kleur-toonmedia waarbij én toon én kleur
variëren terwijl materialiteit is geneutraliseerd: dit is een zeer
populaire variant, zowel in polychrome beeldhouwkunst als in polychrome
schilderkunst en kleurenfotografie.
- materialiteit-toonmedia waarbij
materialiteit en toon variëren en kleur is geneutraliseerd, Dit soort
medium vinden we in tweedimensionale mimetische media zoals bij de
Masereel hieronder waar de beschaduwde oppervlakten de materialiteit
hebben van de inkt en de belichte die van het papier. Vooral in de
beeldhouwkunst vinden we veel materialiteit-toonmedia. Bij vele
mimetische media van Rodin wordt de huid nagebootst door gepolijste
marmerkorrels en de rots door ruwe marmerkorrels.


Ten slotte zijn er mimetische media waar toon, én de materialiteit variëren: kleur-toon-materialiteitsmedia. We vinden dit soort medium vaak in tweedimensionale mimetische media. In beschilderde glasramen varieert niet alleen de toon en de kleur, maar ook de materialiteit: de transparantie van het glas wordt gecombineerd met de ondoorzichtigheid van de beschildering. Ook bij schilders zoals Tapies:

We vinden we toon-kleur-materialiteitmedia ook in de beeldhouwkunst. Beelden in marmer zijn vaak gemaakt uit verschillende soorten marmer of combinaties van andere materialen zoals het chryselefantijn (goud en ivoor op houten kern) beeld van Athena in het Parthenon, of ze kunnen worden voorzien van haren, glazen ogen, kledij, en bronzen wapens (substituten). De naakten van de Andrea (ook Duane Hanson) bestaan uit beschilderd polyester of brons enerzijds en haren anderzijds (al is ook hier het haar een substituut).


Merken we op dat er een verschil is tussen materialiteit en textuur. Verschillende texturen (huid en stof of haren) kunnen worden weergegeven door kleinste elementen met dezelfde materialiteit. Dat is de regel in fotografie, maar ook in de schilderkunst, waar met dezelfde olieverf zeer uiteenlopende texturen kunnen worden weergegeven, zoals bij Bonnard (alwaar voor weergave van textuur wordt overgegaan tot derde dimensie). Een ander geval is Acqua Mossa waar er binnen zelfde materialiteit van gladde olieverf een verschillende textuur wordt weergegeven. Textuur is dus een eigenschap van (de compositie van) het origineel, niet van het mimetisch medium. Het is dus uitkijken geblazen: bij de Rodin hierboven geven twee materialiteiten twee texturen weer (glad marmer tegenover ruw marmer, bij de schilderijen hieronder worden verschillende texturen weergegeven door dezelfde smeuïge olieverf.


Er zijn dus naar variabliteit van de parameters van de kleinste
elementen vier soorten media: toonmedia, kleur-toonmedia, toon-materialiteitmedia,
en kleur-toon-materialiteitmedia
(2) DE COMPOSITIE VAN DE SCALA WAARIN DE VARIABELE PARAMETERS VAN
DE KLEINSTE ELEMENTEN
ZIJN GEORDEND
In
inleiding tot deel V zullen we nader ingaan op het begrip scala. Vermelden we hier
al dat elementen die van elkaar verschillen kunnen worden geordend in een scala:
bv. kleuren in de kleurencirkel of de gradaties van licht naar donker. Scala's
kunnen continu zijn, onderverdeeld in trappen, of ongeordend. Bij mimetische media
met meerdere variabelen kan
elke variabele eenzelfde of een ander soort scala vertonen. In
combinatie met de diverse soorten mimetische media naar aard van de
kleinste elementen, levert dat
volgende soorten media op:
Bij toonmedia zijn er twee mogelijkheden:
-
toonmedia met continue en toonmedia met getrapte scala:




Merken we op dat er ook bij da Vinci er een getrapte scala is; qua kleur is
er ofwel wit, ofwel rood. De overgangen zijn het effect van suggestie,
en behoren dus tot de (in deel VI te bespreken compositie van de) verschijning, niet tot het mimetisch medium.
De scala's hoeven niet altijd volledig te zijn: bij foto's in 'high key' wordt alleen de
bovenste helft van het spectrum
bespeeld, en bij 'low key alleen de onderste:


Bij kleur-toonmedia zijn er in principe vier, maar in de praktijk slechts
twee mogelijkheden:
- kleur-toonmedia met continue kleurscala en continue toonscala:
vele schilderijen en
kleurfoto's, of geschilderde foto's zoals die van Helnwein:


- kleur-toonmedia met getrapte kleurscala en getrapte toonscala:


Bij
de Piet Mondriaan is de scala volledig (van zwart, over blauw,
rood en geel, naar wit), maar bij de Matisse is ze onvolledig (er is zwart, blauw,
rood en geel, maar geen wit).
- kleur-toonmedia met continue kleurscala en getrapte toonscala, en kleur-toonmedia
met getrapte kleurscala en continue toonscala zijn wel denkbaar, maar
zeer onwaarschijnlijk.
Ook inzake de toon-materialiteitsmedia zijn er theoretisch
vier mogelijkheden, maar in afwachting van twee- of driedimensionale
printers die materialaiteit pixelsgewijs kunnen laten variëren, zijn er
slechts twee (als we substituten buiten beschouwing laten):
- Toon-materialiteitsmedia met continue toonscala en getrapte
materialiteitscala:

- Toon-materialiteitsmedia met getrapte toonscala en getrapte materialiteitscala:

Inzake kleur/toon/materialiteitmedia zijn er in principe acht
combinaties mogelijk, maar in afwachting van de mogelijkheid om continue
materialiteitsscala's te produceren, zoals bij 3D printers die per pixel
een ander materiaal zouden kunnen spuiten.zijn er (als we afzien van
substituten) zijn er slechts drie (omdat de combinatie van continue
kleurscala met getrapte toonscala onmogelijk is).
Kleur-toon-materialiteitsmedium met continue kleurscala, continue
toonscala, en getrapte materialiteitsscala: Duane Hanson en Sam Jinks


Kleur-toon-materialiteitsmedium met getrapte kleurscala, continue toonscala, en getrapte materialiteitsscala

Kleur-toon-materialiteitsmedium met getrapte kleurscala, getrapte
toonscala en getrapte materialiteitsscala: die is alleen tweedimensionaal
denkbaar,
omdat een driedimensionaal beeld altijd een continue toonscala heeft.
(3) DE COMBINEERBAARHEID VAN DE KLEINSTE ELEMENTEN
Naargelang de combineerbaarheid van de elementen
in de (twee- of driedimensionale) ruimte kunnen we onderscheid
maken tussen vijf soorten (dimensies van) mimetische media:
| met onbeperkte
combineerbaarheid |
met beperkte combineerbaarheid | |||
| media met onbeperkte combineerbaarheid van de elementen |
media met voorgevormde elementen |
media met monochrome of monotonale of monomateriële vlakken |
lineaire media |
media met scala's van voorgevormde elementen |
Bij een eerste reeks media - we zullen ze 'media met onbeperkte
combineerbaarheid (van de elementen)' noemen - kan naast elk subliminaal
klein element een element worden geplaatst met een andere toon en/of
kleur en/of materialiteit (afhankelijk van welke variabelen al dan niet
zijn geneutraliseerd). De meest subtiele gradaties van licht-donker, kleur, en
materialiteit
kunnen dus worden weergegeven, evengoed als de meest bruuske overgangen,
met alle mogelijke tussentrappen. In elk van deze gevallen hoeft niet het gehele spectrum
van al deze variabelen te worden doorlopen. Voor welke concrete combinaties
er wordt gekozen, wordt hier uitsluitend bepaald door de compositie
van het origineel. In de Titiaan
hieronder wordt in het schilderij als geheel het gehele spectrum van tonen bestreken, en een
breed spectrum aan kleuren, al varieert de ontplooiing van de spectra
naar gelang van de onderdelen (vergelijk die van het laken met die
van het gordijn). Op de foto van Philippe Pache hieronder, waarbij alleen
gradaties van zwart naar wit zijn gebruikt, lijkt het wel alsof er maar
drie tonen zijn gebruikt, maar de overgang van de ene toon naar de
andere is in alle gevallen continu.


Ook bij vele polychrome beeldhouwwerken (zoals die van Carl de Andrea, Duane Hanson, Sam Jinks, en Ron Mueck) ontplooien subliminaal kleine oppervlaktes in alle tonen en kleuren zich ongehinderd in alle richtingen. De lokaalkleur van de oppervlaktes wordt verkregen door beschilderen, het echte licht zorgt voor de gradaties tussen licht en donker:


Bij een tweede reeks media - we zullen ze 'media met voorgevormde elementen' noemen - kunnen de kleinste elementen niet naar believen worden gecomponeerd: ze komen alleen voor in grotere gehelen met een vooraf bepaalde vorm en/of kleur en/of textuur. Voorbeelden daarvan zijn de steken van borduurwerk, de knopen van een tapijt, de steentjes van de mozaïek, arceringen, stippels, rasters in prenten en tekeningen, korrel in fotografie, de toetsen van de schilder. Die elementen kunnen naar vorm identiek zijn (de steken van een borduurwerk of de knopen van een tapijt), of voorkomen in een min of meer groot aantal varianten (bv. ronde, vierkante, driehoekige steentjes in een mozaïek of de vele soorten toetsen bij Van Gogh). Naar toon en kleur zijn ze in de regel monochroom en monotonaal (mozaïeksteentjes, borduursteken), maar ze kunnen ook veelkeurig en dus ook polytonaal zijn (nat-in-nattoetsen).



Voorbeelden in de beeldhouwkunst zijn de staafjes, bollen, blokjes enz. van Antony Gormley.


Andere voorbeelden zijn de grovere elementen die in de natuur of in de menselijke omgeving worden aangetroffen: denk aan de bloemen van een bloementapijt, of inzake driedimensionale mimetische media, aan de duimspijkers, de kevers of de schijfjes been van Jan Fabre, de schoenen van Brian Jungen, het wrakhout van Heather Jaensch, de legoconstructies van Eliasson, of de 'flower dogs' van Jeff Koons (op het vlak van design= de herfstbladeren en bloemen van een Andy Goldsworthy).


In bovenstaande voorbeelden zijn de elementen eerder eenvoudig, maar er
kunnen ook complexere scala's van voorgevormde elementen zijn: bv.
van donkere vlek op lichte achtergrond naar lichte vlek op donkere
achtergrond, of van wazige overgangen naar lineaire scheiding, waarbij
meerdere scala's vaak met elkaar zijn gecombineerd. Een analyse daarvan
vind je op
Schoofs.
Bij een derde reeks media - we zullen ze 'media met monochrome,
monotonale, of monomateriële vlakken' noemen - kunnen tonen en/of
kleuren pas puntsgewijze veranderen nadat ze zich eerst alzijdig hebben
uitgebreid: ze komen alleen voor in min of meer grote oppervlakken. In
tegenstelling tot de media met voorgevormde elementen is de omtrek van
die oppervlakken, waar dan wel plots naar een andere kleur wordt
overgegaan, niet vooraf vastgelegd: hij wordt vrijelijk bepaald door het
origineel:



Terwijl er bij media met voorgevormde
elementen een tendens bestaat om de elementen klein te houden, bestaat
hier de tendens om de elementen groter te maken: ze te laten samenvallen
met grotere delen van het origineel.
Inzake driedimensionale mimetische media gaat het om 'vlakken' tout court:
zij kunnen zich in alle richtingen slechts vlaksgewijs uitbreiden (en
dus niet
tot lijn of volume worden). Een goed voorbeeld is het tors van Gabo (de suggestie
van volume behoort tot verschijning, niet tot mimetisch medium):

Bij een vierde reeks media - we zullen ze 'lineaire media' noemen - kunnen (tonen en/of kleuren) zich alleen uitbreiden in één richting: lijnen. Dat is het geval met een bijzonder soort tekeningen: de lijntekening, zoals die van Henri Matisse hieronder, evenals bij figuratieve draadsculpturen (Oliveira):


Het onmiddellijk mimetisch medium is hier samengesteld uit monochrome
lijnen (meestal zwart, omdat ze in de regel op een witte achtergrond
worden aangebracht en meestal monochroom, omdat de kunstenaar onderweg
niet van instrument verandert). De aard van de bewerking (bv. tekenen)
schrijft hier voor dat de kleinste elementen slechts in één richting bij
elkaar mogen gevoegd. De richting daarentegen is volledig bepaald door
de omtrekken in het origineel.
Merken we op dat het onderscheid tussen
onbeperkte combineerbaarheid en beperkte combineerbaarheid samenvalt
met het onderscheid tussen continue en getrapte scala's. Mimetische media kunnen
pas media met
onbeperkt combineerbare elementen zijn als die elementen deel uitmaken
van continue scala's. En media met monochrome
of monotonale vlakken, evenals media met voorgevormde elementen zijn
noodzakelijkerwijze getrapt, omdat het aantal kleuren of tonen gelijk is
aan het aantal oppervlaktes waarin het mediumale vlak wordt verdeeld,
met aftrek van het aantal herhalingen. Lineaire media zijn qua toon
en/of kleur evenzeer
noodzakelijkerwijze getrapt: het spectrum van kleuren en tonen wordt
herleid tot de tegenstelling tussen de kleur van het vlak en de kleur
van de lijn. Er zijn dus media met continue scala's waarvan de elementen
onbeperkt combineerbaar zijn, en media met getrapte scala's waarvan de
elementen voorkomen in voorgevormde elementen, in monochrome vlakken of
in (gekleurde) lijnen.
Er zijn ten slotte ook media met scala's van voorgevormde
elementen: bv. media met monochrome vlakken gecombineerd met lineair medium
(tekening).
Naast de combineerbaarheid in de ruimte is er ook die in de tijd. Afgezien van
mechanisch aangedreven robotten die in schokjes bewegen
(en vertraagd afgespeelde film) zijn alle media
hier onbeperkt combineerbaar in de tijd.
HOMOGENE EN HETEROGENE MEDIA
Het zal de lezer zijn opgevallen dat het op elk van de besproken niveaus
(algemene variabelen: veranderlijk, en twee- of driedimensionaal) en van de specifieke
variabelen (aard van de kleinste elementen, aard van de scala, en aard
van de combineerbaarheid) zelden mogelijk is om een medium onder één
enkele noemer te vatten.
Zo zijn er naast veranderlijke of onveranderlijke mimetische media ook combinaties (zoals
veranderlijke acteurs met onveranderlijke
objecten
in het decor, of Claerbout), en zo zijn er naast
tweedimensionale of driedimensionale ook combinaties
van beide (Wesselman).
Zo zijn op het niveau van de kleinste elementen alleen in het kleur-toon-materialiteitsmedium alle variabelen variabel. Bij alle
andere soorten mimetische media is variabiliteit in de ene parameter(s)
gecombineerd met invariabiliteit in de andere.
Zo maken op het niveau van de aard
van de scala's alle
variabelen vaak deel uit van continue scala's, maar er zijn ook mimetische
media waarbij de ene variabele deel uitmaakt van
een continue scala en die van andere van getrapte scala's. Dat is zelfs de
regel bij alle media waarbij de materialiteit variabel is - in
de regel slechts volgens een getrapte scala (minimaal: naakt/gekleed).
Zo bestaan de meeste mimetische media op het niveau van de
combineerbaarheid uit hetzelfde soort combineerbaarheid, maar er zijn er
ook waar meerdere soorten beperkte combineerbaarheid zijn gecombineerd.
Dat is zelfs principieel het geval bij de lijntekening. Want door het
trekken van een omtrekslijn op een wit vlak wordt tegelijk én een
oppervlak omschreven, én een figuur tegen een achtergrond afgezet. De
lijn is exclusief opgebouwd uit kleinste zwarte elementen die zich
alleen in één richting mogen uitbreiden. Het vlak is daarentegen
exclusief uitgebouwd uit een monotonaal vlak (met andere materialiteit)
waarvan de omtrek is bepaald door de zwarte lijn/ Klaarblijkelijk zijn
hier twee soorten media met elkaar gemengd.
Het loont dus om onderscheid te maken tussen media naargelang ze
homogeen of heterogeen zijn qua aard van de kleinste elementen, qua aard
van de scala's, en qua aard van de combineerbaarheid.
Onderzoeken we dergelijke heterogene combinaties van media op al deze
niveaus. We beperken ons daarbij tot combinaties in éénzelfde
enkelvoudig beeld (al zijn er ook combinaties in meervoudige mimetische
media,
zoals retabels waarin schilderkunst en beeldhouwkunst zijn
gecombineerd).
COMBINATIE VAN DE DIVERSE SOORTEN MIMETISCHE MEDIA IN
EENZELFDE ENKELVOUDIGE BEELD (1)
HETEROGENE MEDIA NAAR ALGEMENE VARIABELEN
Combinatie van veranderlijk en onveranderlijk:
Claerbout: Ruurlo, Borculoscheweg,
1910 (1997) waar boom beweegt op oude foto of de beelden van
Borremans die onbeweeglijk lijken tot er plots iets beweegt.
Combinatie van tweedimensionaal en driedimensionaal: tweedimensionale
achtergrond met figuur in reliëf. Rauschenberg: geit op schilderij. Ook
de spectaculaire voorbeelden van de illusionistische
plafondschilderkunst zoals in de Gésu in Rome. Wesselman Bathtub.

COMBINATIE VAN DE DIVERSE SOORTEN MIMETISCHE MEDIA IN EENZELFDE ENKELVOUDIGE
BEELD (2):
HETEROGENE MEDIA NAAR SPECIFIEK VISUELE VARIABELEN
We kunnen de heterogeniteit meten op drie niveaus:
- op het niveau van de aard van de kleinste elementen:
- op het niveau van de soort scala van kleinste elementen
- op het niveau van combineerbaarheid van de elementen.
(1): NAAR
AARD VAN KLEINSTE ELEMENTEN
1. Binnen één van de vier soorten media naar aard van de kleinste
elementen (toonmedia, kleur-toonmedia, toon-materialiteitmedia,
en kleur-toon-materialiteitmedia) kan de aard van de geneutraliseerde
variabele verschillen:
-
toonmedia: met telkens ander soort geneutraliseerde materialiteit of
kleur. Vele fotocollages combineren vaak
diverse materialiteit: bv. matte foto
gecombineerd met glanzende, of met matte grisailleverf zoals de Hausmann hieronder,
en/of diverse geneutraliseerde kleur (een bisterfoto met
okerfoto.

- toon-materialiteitmedia: met telkens andere
geneutraliseerde kleur (een beeld van een lichaam in wit marmer gecombineerd met brons).
- kleur-toonmedia: hier kan er verschil zijn in materialiteit, zoals bij
een kleurfoto waarin mat en glanzend zijn gecombineerd.
- kleur-toon-materialiteitmedia: hier is niets te neutraliseren, dus
onmogelijk
2. Ook media met verschillende graden van neutralisering kunnen worden
gecombineerd:
Vermits er vier soorten media zijn (toonmedia, kleur-toonmedia,-toon-materialiteitmedia,
en kleur-toon-materialiteitmedia zijn er theoretisch zestien
mogelijkheden van menging.
Geven we enkele voorbeelden.
Kleurfoto en zwart-wit bij Hausmann (met daarbinnen ook nog combinatie van onbeperkte
combineerbaarheid
en lineaire medium van grafiek) (of marmeren beeld met gekleurde ogen).
Een geliefd procedé is zwart-wit-achtergrond en kleurige (of monochrome)
figuur daarin.
Kleur met zwart-wit bij Müller (met bijkomend verschil tussen onbeperkt componeerbaar
zwart-wit en beperkt componeerbare kleur)


We vinden deze combinaties ook in bewegende mimetisch media. In Schindler's List (1993)
verschijnt een meisje met rode jas in een zwart-wit beeld. In
Pleasantville (Ross, 1998, US) worden monochrome en polychrome objecten
gecombineerd in hetzelfde frame (ook tussen verschillende enkelvoudige
mimetische media.
(2): NAAR SOORT SCALA VAN
KLEINSTE ELEMENTEN
- toonmedium met continue scala gemengd met kleur-toonmedium met getrapte
scala: Zwart-witfoto met gekleurde zeefdruk
-toon-materialiteitsmedium met continue scala naar toon, maar getrapte scala naar materialiteit

- kleur-toonmedium met continue kleurscala en continue toonscala gemengd
met kleur-toonmedium met getrapte kleurscala en getrapte toonscala:
voorbeeld?
(3): NAAR COMBINEERBAARHEID
Het kan hier gaan om combinatie van onbeperkte combineerbaarheid met een
van de vormen van beperkte combineerbaarheid, maar ook om combinaties
van diverse soorten beperkte combineerbaarheid zoals bij lijntekening
die tegelijk witte vlakken constitueert.
De heterogeniteit kan drie oorzaken hebben: ze kan structureel zijn, zoals bij tekenen;
ze kan ook
het gevolg zijn van de combinatie van twee technieken: zoals wanneer een
lijntekening wordt aangevuld met aquarel; ze kan het gevolg zijn van het differentieel bespelen van een
techniek: bij digitale fotografie is het niet moeilijk om zwart-wit en
kleur te combineren. Een schilder kan in éne deel van schilderij
onbeperkt combineren (mengen) en in ander niet. Een tekenaar kan in éne deel gewone lijntekening gebruiken en in
ander deel drukke arcering. Een schilder kan nu eens lijnen trekken, dan
weer toetsen aan elkaar rijgen, dan weer egale vlakken schilderen, dan
weer nat-in-nat mengen.
In de praktijk zijn de mogelijkheden om de meest diverse soorten media
met elkaar te combineren onbeperkt. Maar het is leerrijk om een aantal
standaardcombinaties te onderzoeken.
Inzake combineerbaarheid krijgen we volgende mogelijkheden:
| onbeperkt | voorgevormd | vlak | lineair | |
| onbeperkt | ||||
| voorgevormd | 1 | |||
| vlak | 2 | 4 | ||
| lineair | 3 | 5 | 6 |
Bespreken we achtereenvolgens deze zes mogelijkheden
1. onbeperkte combineerbaarheid gecombineerd met
voorgevormde elementen:
Bij tweedimensionale mimetisch media vinden we die combinatie bij portretten
waar het gezicht 'fini' is en de buste errond met ruwe toetsen, zoals
het mode werd vanaf de 18" eeuw).
Bij de Hausmann hieronder is onbeperkt componeerbaar (in toon- en
kleur-toonmedium) gecombineerd met voorgevormde elementen (lijn van de
tekening).

2.onbeperkte combineerbaarheid
gecombineerd met monochrome of
monotonale vlakken:
Een versie in kleur is 'Autumn in Paris' van Kitaj of Baldessari ), en een in zwart-wit
die van El Lissiztky:


3. onbeperkte combineerbaarheid gecombineerd met lineair
mimetisch medium:
schilderij of foto gecombineerd met tekening
gewassen tekening (als het vlak niet effen is: bij Lorrain meerdere
getrapte effen tonen).
(Hier combinatie van bv. gewassen tekening met lijnen met pen:
toonmedium met twee soorten combinatie van elementen).

4. mimetisch medium met voorgevormde elementen gecombineerd met
mimetisch medium met
monochrome of monotonale vlakken:
Foto's met korrel versus en zonder korrel; schilderij met monochrome
vlakken gecombineerd met toetsen
5. onmiddellijk mimetisch medium met voorgevormde elementen gecombineerd met lineair
onmiddellijk mimetisch medium:
(lijn + toets)
Een goed voorbeeld van dit soort heterogeniteit vinden we in
tweedimensionale mimetische media is de Gele Christus van Paul Gauguin, of
de Kandinsky


De combinatie van lineaire media en media met voorgevormde elementen (arceringen) is de regel in tekeningen of grafiek: waar lijnen worden gebruikt voor omtrekken en arceringen voor schaduwen.

6. onmiddellijk mimetisch medium met monochrome vlakken gecombineerd met lineair
onmiddellijk mimetisch medium.
De combinatie is obligaat in de lijntekening, zoals die van Henri
Matisse hieronder: eenzelfde vlees wordt nu eens als lijn, dan als vlak
weergegeven. De combinatie van twee soorten media gaat hier gepaard met
de combinatie van twee soorten materialiteit (wat op zich kan worden
gelezen als een scala van materialiteiten, maar dan per medium)

Het omsloten oppervlak kan ook worden ingekleurd. We hebben dan een heterogeen onmiddellijk mimetisch medium waarin voor de vlakken meerdere kleuren kunnen worden gebruikt (zoals in Japanse houtsneden en stripverhalen). (Ook hier gaat de combinatie van twee soorten media gepaard met de combinatie van twee soorten materialiteit, wat op zich kan worden gelezen als een scala van materialiteiten, maar dan per medium)


Lijn en vlak kunnen zich ook autonoom verhouden zoals bij Leger:

Hier ook combinatie van omlijnde en niet-omlijnde plaatsen.
Een bijzonder geval is de 'Gitaarspeler' van Pablo Picasso hieronder. Hier
zijn twee soorten media met voorgevormde elementen gecombineerd: in
stroken geschilderde vlakjes enerzijds, en korte lijnstukken anderzijds.
Beide komen afzonderlijk voor, maar gaan meerstal zeer uiteenlopende
verbindingen aan. Beide media hebben hier dezelfde materialiteit.

In het bovenstaande gaven we een systematisch overzicht van de mogelijke
combinaties per twee. Maar niets belet dat ook meer dan twee media met
verschillende combineerbaarheid met elkaar worden gecomponeerd.
Dat is de regel in vele tekeningen of gravures waar witte of zwarte
partijen een grote rol spelen. De witte of zwarte partijen zijn dan
media met monotonale vlakken die worden gecomponeerd met arceringen
(voorgevormd) en omtrekslijnen (lineair):


Merken we op dat we deze gevallen niet kunnen analyseren als scala's van
voorgecomponeerde elementen, want het witte vlak en de omtrekslijnen
hebben de eindvorm. Wel kunnen we de heterogene media zelf onderbrengen
in een scala van vlak, tegenover omtrekslijnen, tegenover opvullende
lijnen die een tussentrap vormen tussen lijn en vlak.
Vele
collages van Pablo Picasso zijn combinaties van lijntekening (lineair
onmiddellijk mimetisch medium), achtergrond en silhouet (onmiddellijk
mimetisch medium met monochrome of monotonale
vlakken), illusionistisch nagebootste werkelijkheid (onmiddellijk
mimetisch medium met onbeperkte combineerbaarheid)
en soms de werkelijkheid zelf (die we hier als substituut kunnen
beschouwen).

In gevallen zoals de Kandinsky hieronder valt de combinatie van verschillende mimetische media samen met de compositie van het origineel, dat ook bestaat uit monochrome vlakken, monochrome vlakken met toonverglijdingen naar witte uiteinde toe, en lijnen (vergelijkbaar met een foto van een warboel van lijnen).

Bij bezegend beeld hebben we ook de combinatie van gewone film
met tekenfilm.
Merken we op dat er twee manieren zijn waarop media met elkaar kunnen
worden gecombineerd. In een eerste reeks
gevallen is de combinatie 'exclusief'': een gegeven plaats van het
oppervlak wordt ingenomen ofwel door het ene, ofwel door het andere
onmiddellijk mimetisch medium. In andere gevallen overlappen de media elkaar: denk aan het
voorbeeld van Warhol. Ook deze twee soorten combinatie kunnen worden
gecombineerd: soms is er overlapping en soms niet. In sommige prenten
van Francisco Goya is er een combinatie van een lineair onmiddellijk
mimetisch medium
(omtrekstekening), en twee soorten media met voorgevormde elementen:
korrel en arceringen. De omtrekstekening is nu eens ingevuld met korrel,
dan weer met arceringen, maar op sommige plaatsen worden korrel en
arcering gecomponeerd zodat er een subtiele 'polyfonie' ontstaat tussen
de drie soorten media:

Dit overzicht maakt meteen duidelijk dat niet alle combinaties even
populair zijn. Het meest populair is de combinatie van lineaire en
vlakke media (gepaard met een scala van materialiteit op het niveau van
de media). En dat komt uiteraard omdat de heterogeniteit hier
onontkoombaar is. Ook de combinatie van lineaire media met media met
voorgevormde elementen ligt voor de hand: in het geval van de combinatie
met arcering, omdat het vlak kan worden gemodelleerd in een techniek die
verwant is aan die van de omtrekslijn. Ten slotte is ook de
combinatie van lineaire media, media met voorgevormde elementen en media
met monotonale vlakken voor de hand liggend, omdat het toevoegen van
zwarte of witte vlakken toelaat de scala van grijswaarden geschapen door de
arceringen te sluiten. Alle andere
combinaties zijn arbitrair, willekeurig, en worden dus alleen gekozen
als er bijzonder effecten aan kunnen worden ontleend.
BIJZONDERE VARIABELEN (2): SOORTEN VISUELE MIMETISCHE MEDIA naar gelang van DE MATE VAN SUGGESTIE
Strikt gesproken zouden binnen een nog meer beperkt classificatie van
visuele mimetische media onderscheid kunnen maken tussen graden van
suggestie van de derde dimensie: ruimtelijke suggestie op
basis van stereoscopie, op basis van onderscheid tussen een figuur en achtergrond
(omtrek), op basis van de lectuur
van gradiënten als ronding (toon) en perspectief (verschillen in
grootte en toelopende perspectieflijnen), en ten slotte op basis
van vervaging en verblauwing (kleurenperspectief) en op alle mogelijke
combinaties daarvan.
HISTORISCH
Inzake tweedimensionale visuele mimetisch media gebruikt men al
vanouds wanden, huiden, maar weldra verschijnen geprivilegieerde
dragers zoals houten panelen of doek, glas in lood, papier, of
glazuren inzake keramiek. Qua omvang kan het gaan om een vlak in
een kader, maar vaak ontstaan grote surroundgehelen zoals de
kathedralen en de Sixtijnse kapel. Illusionistische koepels
zoals die van Tiepolo en in de 19e eeuw panorama's. Vele van die
dragers waren onveranderlijk, behalve dan het schimmenspel
(tweedimensionaal). Ze kunnen qua kader worden uitgewerkt tot
echte immersieve bewegende wereld (matrix)
Steeds nieuwe soorten pigmenten worden gebruikt (olieverf, acryl), maar
vooral chemische stoffen op fotografische papier (en printers). De
verfstoffen worden aangebracht met de hand, of met meer verfijnde
penselen. Pas met de fotografie ontstaan echte media met onbeperkte
combineerbaarheid. Eerst zwart-wit, en dan geleidelijk kleur, ook in
bewegend beeld. Er is blijkbaar een tendens naar onbeperkte
combineerbaarheid (en
daartegenin naar 'mediumaliteit'). Naarmate dat ideaal wordt
gerealiseerd, verschuift de opdracht van compositie van medium naar
origineel (zie deel VI).
Al is het stadium van de onbeperkte combineerbaarheid aangebroken, alle
mimetisch media zijn nog monomaterieel.
Sedert het gebruik van lenzen kennen we vergrote of verkleinde
beelden.
Vanaf de ontwikkeling van de televisie ook
distributie in real time (Fernsehen).
Dupliceren van (de mimetische media van) visuele beelden gebeurde
vroeger door letterlijk kopiëren of gereduceerd kopiëren in gravures van
schilderijen en zwart-witfoto's. Vanaf de dertiger jaren wordt
kleurenreproductie mogelijk met steeds meer verfijnde technieken (straks
ook met 3D-printing).
Qua tweedimensionale bewegende mimetische media hebben we eerst de spiegel en het
schimmenspel, maar pas vanaf het einde van de 19e eeuw ook filmopnames;
snelle opeenvolging van stilstaande mimetisch media) of door inzetten
van pixelgwijze verandering op TV en digitale schermen. Geleidelijk
ontwikkelt zich ook de tekenfilm, en via computeranimatie de wereld van
zelfgeschapen wezens in zelfgeschapen werelden. Vanaf 1995 is ere mocap (motion capture) voor animeren van computergegenereerde
mimetische media vanaf 1995 (ook in Lord of the Rings).
Inzake onveranderlijke driedimensionale visuele mimetisch media gebruikt
men al vanouds klei, stenen, ivoor, maar
weldra verschijnen andere geprivilegieerde dragers zoals hout, brons en marmer,
en tegenwoordig ook plastic, epoxy (vaak eerst monochroom, maar hoe
langer hoe meer in steeds meer kleuren).
Dupliceren van veranderlijke verschijningen in driedimensionale
mimetisch media is van oudsher mogelijk door het inzetten van het menselijk
lichaam als geheel (acteur, drager in reuzenpoppen, maskers, mimetische
dansers), maar ook
door delen van lichaam (hand bij handpoppen) of door bewegen via
touwtjes (marionetten) of stokken (schaduwspel). Vanaf 18e eeuw ook door
opwindmechanismen van klokken en vanaf elektriciteit ook motoren (in
bewegende poppen en treintjes). Nieuwe mogelijkheden worden geschapen
door
computergestuurde
robots.
Anders dan bij tweedimensionale mimetisch media zijn materialiteitsmedia van
oudsher gebruikelijk (ook door gebruik
van substituten zoals bij Tussaud en de Andrea).
Meestal maken deze visuele mimetisch media integraal deel uit
van audiovisuele media (zie aldaar).
Vooral vroeger was de belangrijkste concurrent voor het enkelvoudige,
stilstaande tweedimensionale mimetisch medium het driedimensionale stilstaande
mimetisch medium en het driedimensionaal bewegende in theater. Vanwege de devaluatie van de
openbare ruimte en de opkomst van film, alwaar het tweedimensionale
mimetisch medium kan worden
gecombineerd met geluid, geraakte het op de achtergrond. Vandaag is het
bewegende tweedimensionale audiovisuele mimetisch medium niet zozeer hét paradigma, dan wel de meest populaire
vorm van het mimetisch medium.
CLASSIFICATIE VAN VERANDERLIJKE MIMETISCHE MEDIA
Inzake veranderlijke mimetisch medium is er beperkte of onbeperkte
combineerbaarheid in de tijd. Film en theater zijn onbeperkt
combineerbaar. Alleen bij doelbewust tekortschietende montage van bv.
tekeningen of foto'sen bij gebruik van robotten die in schokjes bewegen
is er beperkte combineerbaarheid.