INLEIDING
Bij de visuele verschijning moesten we onderscheid maken tussen de
niet-perspectivische en de perspectivische compositie van de visuele
verschijning van het origineel. Bij de auditieve verschijning
bestaat zo'n verschil niet: een geluid heeft geen voor-, zij-, achter-,
of voorkant. Hoogstens is er een interne structurering in boven- en
onderlagen, maar die blijven onveranderlijk, vanuit welk perspectief ze
ook worden beluisterd. Alleen de situering van geluiden in de reële ruimte
verandert naar gelang van het perspectief. Daar staat dan weer tegenover dat er inzake muziek een verschil is
tussen werkelijke en muzikale ruimte - een verschil dat bij de visuele
verschijning niet of nauwelijks bestaat (hoogstens als eigen
dieptewerking van de kleur). Afhankelijk van wat het geval is, bestuderen
we dan de compositie van de spreiding in de werkelijke ruimte, of die in
de muzikale ruimte. Vermits bij het opgaan van de klanken in de muzikale
ruimte de plaatsing van de klankbronnen irrelevant is, heeft het vanuit
compositorisch oogpunt geen zin om eventuele relaties tussen de
compositie van de klankbronnen in de werkelijke en die in de muzikale ruimte te onderzoeken.
Van groot belang is daarentegen de onderverdeling in gewone, verbale, en auditieve mimesis.
Ze speelt dezelfde rol als het onderscheid tussen tweedimensionaal en driedimensionaal
bij visuele verschijningen. Dat laatste onderscheid moet dan weer bij muzikale
verschijningen niet worden bestudeerd: al bestaat er suggestieve
weergave van ruimtelijke lokalisering, bij
auditieve suggestie van de ruimte is het onmogelijk om de klanken te
horen zonder de ruimte die ze suggereren, terwijl we een
tweedimensionaal beeld moeiteloos zonder ruimetlijke suggestie kunnen
lezen. Alleen bij
klanksterkteperspectief kunnen we ver of dichtbij ook lezen als piano en
forte.
Net zoals bij visuele beelden is er bij de auditieve een verschil tussen de
compositie van de auditieve verschijning en de eigen compositie van het mimetisch medium
als dit autonoom is (denk aan getrapte
weergave van golfbewegingen).
Geheel in tegenstelling tot bij visuele media is er, ten slotte, bij auditieve een uitgebreide rol weggelegd voor de compositie van de
productieve media: toonladders, voorgecomponeerde kleurpaletten zoals ensembles, maar ook
voorgevormde elementen zoals die van Stockhausen of Lachenmann.
De eerste paragraaf splitsen we op in compositie van de tijd,
compositie van de ruimte.
Merken we ook hier op dat we het hieronder hebben over enkelvoudige verschijningen:
met name: dansen, sonatevormen, adagio's,
scherzo's, finales (niet over suites, symfonieën en opera's), evenals
over mimetische scoundscapes die meestal enkelvoudige beelden zijn. Daaraan
herinneren is niet overbodig, omdat auditieve enkelvoudige beelden, in
tegenstelling tot de visuele bewegende die deel uitmaken van de
audiovisuele film, vaak heel lang zijn.
1.0 DE COMPOSITIE VAN DE AUDITIEVE VERSCHIJNING :
Bij het visuele beeld moesten we onderscheid maken tussen de compositie van vorm, toon en
kleur, en textuur. Bij auditieve mimesis zijn de tegenhangers daarvan toonhoogte,
klanksterkte, en timbre. Zoals we bij visuele beelden tweedimensionale en driedimensionale media
onderscheidden, is het
hier zinnig om gewone, verbale, en muzikale mimesis te
onderscheiden.
En vermits auditieve beelden veranderlijk zijn, moeten we tevens
onderscheid maken tussen de compositie van de verschijningen
in de tijd en die in de ruimte. De onderverdeling van deze eerste
paragraaf ziet er dan uit als volgt:
1.1 DE COMPOSITIE VAN DE AUDITIEVE VERSCHIJNING : COMPOSITIE IN DE TIJD
1.1.1 DE TEMPORELE COMPOSITIE VAN DE GEWONE
AUDITIEVE VERSCHIJNING :
1.1.2 DE TEMPORELE COMPOSITIE VAN DE VERBALE AUDITIEVE VERSCHIJNING :
1.1.3 DE TEMPORELE COMPOSITIE VAN DE MUZIKALE AUDITIEVE
VERSCHIJNING :
1.2 DE COMPOSITIE VAN DE AUDITIEVE VERSCHIJNING : COMPOSITIE IN DE RUIMTE
1.2.1 DE RUIMTELIJK COMPOSITIE VAN DE GEWONE
AUDITIEVE VERSCHIJNING :
1.2.2 DE RUIMTELIJK COMPOSITIE VAN DE VERBALE AUDITIEVE VERSCHIJNING :
1.2.3 DE RUIMTELIJK COMPOSITIE VAN DE MUZIKALE AUDITIEVE VERSCHIJNING
1.3 DE COMPOSITIE VAN DE NOUMENALE VERSCHIJNING IN
RUIMTE EN TIJD
Welaan dan:
1.1 DE COMPOSITIE VAN DE AUDITIEVE VERSCHIJNING: COMPOSITIE IN DE TIJD
1.1.1 DE TEMPORELE COMPOSITIE VAN DE GEWONE
AUDITIEVE VERSCHIJNING :
Er is een toenemende complexiteit van de compositie van enkelvoudige
verschijningen gaande van geïsoleerde geluiden (vogelopnamen) tot de steeds meer
ingewikkelde originelen geschapen door muzikale mimesis (soundscapes
allerhande). Het gaat in de regel om klankkleur-klanksterkte-toonhoogtecompositie, dan
wel om gewone klanksterkte-toonhoogtecompositie als telkens andere
verschijningen van eenzelfde fenomeem worden weergegeven (opname van
golfslag van de zee, opname van de zang van de nachtegaal).
1.1.2 DE TEMPORELE COMPOSITIE VAN DE VERBALE AUDITIEVE VERSCHIJNING
:
Verbale mimesis is als monoloog (lyriek, audiovisueel als theatermonoloog) een klanksterkte-toonhoogtecompositie, als
dialoog (als audiovisuele theaterdialoog) een
klankkleur-klanksterkte-toonhoogtecompositie: de kleur is altijd
dezelfde of alternerend. Qua toonhoogte is er een melodie met min of
meer complexe cadensstructuur (begin, midden, einde) gaande van een enkel woord (mama, ja), over zinnen,
tot langere interventies.
Qua klanksterkte hebben we gelaagde onderverdeling in versvoeten, zinsneden gecombineerd in strofen
( met mannelijk en vrouwelijk eindrijm,
zelf weer georganiseerd in liederen met strofe en refrein). Que
klankkleur hebben we talrijke lokale composities (rijm, alliteraties,
assonaties). Heel belangrijk zijn hier overkoepelende of lokale
noumenale composities naar betekenis.
1.1.3 DE TEMPORELE COMPOSITIE VAN DE MUZIKALE
AUDITIEVE VERSCHIJNING
Muziek is als monoloog een klanksterkte-toonhoogtecompositie. Als
dialoog of pluriloog kan het nog steeds geneutraliseerde kleur hebben (fuga op een piano, kwartet), maar ook een
klankkleur-klanksterkte-toonhoogtecompositie is denkbaar: symfonisch
orkest.
De toonhoogtecompositie is een gelaagde structuur van cadensen
(Schenker).
De melodische structuur kan bestaan uit zinsneden geordend in zinnen,
die zelf weer zijn geordend in strofen, al dan niet met refreinen. Of er
kan een dialogerende structuur zijn, zoals de sonatevorm met expositie, doorwerking, reëxpositie.
Klanksterktestructuur: die is meestal sterk gecomponeerd op ritmisch
niveau: herhaalde eenheid, of
alternerend
patroon (stappen) of ritmisch-melodisch motief (tango), dat dan wordt georganiseerd in een maat, die zelf weer kan
worden georganiseerd in een overkoepelende maat (vers) die zelf weer kan
georganiseerd in strofe of duale vorm met cadens Die overkoepelende eenheden kunnen dan worden
herhaald. We krijgen dan een abstractie structuur zoals duale AA vorm,
strofe (strofen) (of ABA) of rondovorm. Er komen
dan ook grotere overkoepelende structuren naar snelheid/tempo: grotere ritmische plans
zoals in de Chaconne van Bach, maar ook bij Berlioz in eerste deel
requiem, of snellere trio in scherzo, enzovoorts.
In traditionele muziek is de compositie in de regel beperkt tot
toonhoogte en ritme.
Ook de geluidssterkte kan gecomponeerd zijn zoals bij de brugvorm of bij
'Apparition de l'Eglise Eternelle' of 'Tombeau' van Boulez, of bij een crescendostructuur gekoppeld met herhaling zoals de Bolero.
Toonhoogtestructuur en ritmische structuur hebben in de regel éénzelfde
compositie (zeker op het niveau van de zinsnede of het motief). We komen
daarop terug in 5 (Compositie van composities).
Ook andere variabelen kunnen gecomponeerd zijn: zoals geleidelijke verwijding van de tessituur zoals bij
Voicelessness van Beat Furrer, of de variaties in bandbreedte zoals in
Volumina van Ligeti.
Ook
algoritmische compositie bij Steve Reich, maar dat is muzikale design.
1.2 DE COMPOSITIE VAN DE AUDITIEVE VERSCHIJNING : COMPOSITIE IN DE RUIMTE
Als een enkele verschijning in de ruimte van plaats verandert, of als
er meerdere verschijningen tegelijk zijn te horen, dan moet ook de compositie van
hun onderlinge verhouding onderzocht. Onderzoeken we
achtereenvolgens de ruimtelijke compositie en haar temporele evolutie in
gewone, verbale, en muzikale mimesis.
1.2.1 DE RUIMTELIJK COMPOSITIE VAN DE GEWONE
AUDITIEVE VERSCHIJNING :
Bij gewone mimesis kunnen die geluiden die bij éénzelfde fenomeen horen
op dezelfde plaats in de werkelijke ruimte verschijnen (fluiten van
wind, branding) of in de loop van tijd van plaats veranderen zoals de
geluiden van imaginaire fenomen in het Philips Paviljoen van
Corbusier-Xenakis.
Alleen de neiging van geluiden om met elkaar te versmelten gooit hier
roet in het eten. Als ze lang duren op dezelfde toonhoogte, klinken ze
niet als meerdere entiteiten - zoals vele motoren van auto's,
tanks, of vliegtuigen. Langere geluiden zijn pas van elkaar te
differentiëren als ze niet synchroon evolueren: als ze inzetten op
verschillende tijdstippen, of een uiteenlopend verloop van klanksterkte
of toonhoogte
kennen (verschillende neerkomende golven in de branding). Korte geluiden
worden ofwel als afzonderlijke wezens waargenomen, ofwel als elementen
uit een reeks,
maar zijn dan pas van elkaar te onderscheiden als ze een uiteenlopend
ritme hebben (zoals bij een opname van klokgelui of de metronomen van Ligeti). In beide gevallen kunnen
de stemmen duidelijker van elkaar worden onderscheiden naarmate niet
alleen hun verloop in de tijd verschilt, maar ook hun kleur. Het grootst mogelijke verschil ter zake is het
verschil tussen ruis en toon. Als de geluiden tonen zijn, volstaat
toonhoogteverschil - maar we bevinden ons dan op het terrein van de
muzikale mimesis.
1.2.2 DE RUIMTELIJK COMPOSITIE VAN DE VERBALE AUDITIEVE VERSCHIJNING
:
Hier geldt hetzelfde als voor gewone auditieve mimesis. Bij spreekkoren (vele personen tegelijk dezelfde tekst)
versmelten ze in een rauwe klank, tenzij ze in octaven of kwinten
spreken. Als meerdere personen tegelijk spreken, worden ze
onverstaanbaar, en wordt hun geroezemoes tot gewone auditieve
veschijning.
1.2.3 DE RUIMTELIJK COMPOSITIE VAN DE MUZIKALE
AUDITIEVE VERSCHIJNING
In de muzikale ruimte wordt de lokalisering in
de werkelijke ruimte tussen haakjes gezet en vervangen door situering in
de muzikale ruimte: zangers die in de werkelijke ruimte naast elkaar staan,
kunnen in de muzikale ruimte boven elkaar klinken. De klanken worden wel
geproduceerd door muzikale instrumenten in de werkelijke ruimte, maar
men probeert de instrumenten daar zodanig op te stellen, dat ze de opgang van de muzikale ruimte niet in de weg
staan. Alle aandacht gaat daar uit naar de structuur van de muzikale
ruimte.
Anders dan bij de gewone auditieve verschijning zijn simultaan klinkende
muzikale verschijningen makkelijker van elkaar te onderscheiden - zoals al
het geval was bij samen spreken op octaven hoe zuiverder de toon, hoe
gemakkelijker hij is te onderscheiden van andere die gelijktijdig klinken.
Zeker, ook tonen hebben de neiging om met elkaar te versmelten als de
toonhoogte gelijk blijft, maar we weten intussen dat ze bij uitstek geschikt
zijn om afzonderlijk te worden waargenomen als ze een andere evolutie in de
tijd kennen. Verschil in kleur komt de onderscheidbaarheid versterken. Het
meest geschikt voor opvoeren van veel niet-synchroon bewegende verschijningen is dus het
gebruik van muzikale klanken.
Dat neemt niet weg dat
het moeilijk blijft om
de gezamenlijke evolutie van melodische lijnen te volgen, ook als de synchrone verschijningen
tonen zijn. Dat komt vermoedelijk omdat ons oor
is ontwikkeld om taal te volgen, en daar moeten we nooit naar méér dan
één spreker tegelijk luisteren: dialoog. Daarom heeft ons gehoor de neiging
om figuren van een achtergrond te onderscheiden en dus de 'achtergrondsgeluiden'
- de andere stemmen - weg te duwen. De fuga of imitatie komt daaraan
tegemoet door de stemmen achtereenvolgens te laten inzetten, na afloop
van de vorige melodie, of al terwijl de vorige nog bezig is. Maar er
bestaan ook andere oplossingen; de stemmen eerst afzonderlijk na elkaar
presenteren, zoals in de expositie van de sonatevorm, om ze vervolgens met
elkaar te combineren zoals in de doorwerking. Hetzelfde patroon
zien we ook bij duetten: eerst zingt Isolde een frase, dan
Tristan, en dan beide samen. Een variant is de afwisseling van solo met
groep zoals in Miserella van Monteverdi, duet met afwisseling en
samenzang. Als meerdere melodieën toch tegelijk klinken, leidt de
neiging om een hoofdstem te isoleren en de andere naar de achtergrond te
duwen tot monodie (die ook goed verenigbaar is met de neiging om melodie
en bezwegingopwekkende maat te isoleren (melodie en bas). Dat is de dynamiek die van
polyfonie naar monodie drijft.
Al maakt het gebruik van tonen het verschijnen van meerdere stemmen in
de ruimte mogelijk, het verschil kan worden beklemtoond door verschil in
toonoogteverloop en register, klanksterkte-ritme of kleur. Op een solistisch instrument (of met
een 'consort', zoals een strijkkwartet) valt de mogelijkheid om te
onderscheiden door kleur weg. Meerdere identiteiten worden best weergegeven door
verschillende instrumenten (sonate voor
piano en viool): twee entiteiten die dialogeren.
De melodieën kunnen als figuren ook elkaars tegenstelling zijn in zowel
tijd als ruimte: thema en kreeft, of thema en spiegel.
1.3 DE COMPOSITIE VAN DE NOUMENALE VERSCHIJNING IN
RUIMTE EN TIJD
Bij gewone auditieve mimesis verwijzen de geluiden naar allerlei
fenomenen (vogelgeluiden, stadsgeluiden, geluiden in de metrotunnel of
gedurende een imaginaire ruimtereis).
Bij verbale mimesis verwijzen de geluiden ook naar de betekenis van de
woorden. Bij strofe met refrein: concreet voorval versus algemene
karakteristiek, of verhaal en oordeel erover.
Bij muzikale mimesis is er de compositie van de relatie tussen hoofdthema en neventhema (subject en contrasubject),
melodie op voorgrond en begeleiding op de achtergrond, de tegenstelling tussen 'mannelijk' en 'vrouwelijk' thema in sonatevorm,
evenals tussen expositie en doorwerking, of tussen 'hemelse' (in hoge
registers) en 'afgrondelijke' (in laagste registers) wezens in Messiaens
'Mains de l'abime', de afwisseling van handelen en tonen: dialoog versus monologe aria.
Composities op grotere schaal gebeuren meestal volgens vaste
voorgevormde structuren (binaire vorm, ABA-vorm, motet, fuga,
sonatevorm, enzovoort).
2. DE COMPOSITIE VAN HET MIMETISCH MEDIUM
Alleen media zoals geluidsopname (of weergave van elektronisch
gegenereerde klanken) en verbale weergave van sprekende mensen, zijn hier perfect heteronoom.
Bij dergelijke volstrekt heteronome media valt de compositie van de
verschijning volledig samen met die van het medium, zodat we ze hier
niet meer moeten overdoen.
Maar als er gebruik wordt gemaakt van autonome media, hebben we te maken
met twee composities: die van de verschijning als zodanig, en die van
het medium, al horen we de tweede pas als we niet langer suggestief
lezen. Maar vermits de meeste originelen in de muziek zijn
gemuzikaliseerd (gemuzikaliseerd spreken als zingen, gemuzikaliseerd
kattengejank) geldt ook hier dat de compositie van het medium samenvalt met die van de verschijning (pseudoheteronomie).
Een andere compositie vinden we alleen bij suggestieve media en
geneutraliseerde media voor zover we het medium niet-suggestief en
niet-geneutraliseerd horen. Bij suggestieve media heeft een continue glissando een getrapte
structuur in de tijd: vergelijk weergave van kattengejank op piano - denk
aan Franciscus of aan het vierde deel van Chopins tweede pianosonate. Qua geneutraliseerde media is hier het monochroom weergeven
van stemmen die in principe polychroom zijn (monochrome fuga op piano versus diverse stemmen,
maar vooral diverse instrumenten)
veel voorkomend. Neutralisering kan het gevolg zijn van de neiging om te
homogeniseren: mannestemmen bij Hilliard, consorts en kwartet.
Homogeniteit is de minimale compositie: volledige identiteit. Eenzelfde analyse
geldt voor
neutralisering van toonhoogte bij klanksterkte-kleurmedia: gecentreerd
op ritme. Er is ook een vorm van neutralisering van ritme: gelijkmatig
ritme van akkoordprogressies.
3. COMPOSITIE VAN DE PRODUCTIEVE MIMETISCHE MEDIA
Muziek is hét domein waar de productieve media streng zijn gecomponeerd
en waarbij die ordening ook nog doorklinkt in de compositie van het
mimetisch medium, wat bij visuele mimesis niet altijd het geval is.
Qua toonhoogte hebben we sedert Pythagoras toonladders
allerhande als schoolvoorbeeld van goed
gecomponeerde productieve media, en op een nog vroeger stadium in de
productieketen het gamma
van alle tonen die op een instrument beschikbaar zijn. (Compositieregel:
kwintencirkel of boventonen).
Qua kleur hebben we een voorgecomponeerd kleurpalet, waarbij ditmaal,
net zoals bij gamma's van visuele kleuren, de compositie bij menging
niet doorklinkt in het mimetisch medium: het geheel van alle beschikbare
instrumenten, die meestal zelf elementem worden in nieuwe voorgevormde
scala's van kleuren zoals ensembles of
orkesten, gemengde koren, kwartetten, en alle soorten consorts en blazerensembles.
Er kunnen ook gedetailleerde ad-hocpaletten worden gemaakt: een scala
van mogelijke aanslagen (Stockhausen) of
formaties (Lachenman).
4. DE COMPOSITIE VAN HET MEDIUMAAL VELD
Ruimtelijk gezien kan het auditieve mediumale veld scenisch zijn,
dubbelkorig, surround (de vier orkesten
in Carré van Stockhausen), of sferisch (Prometeo van Nono).
In principe is er geen geen begrenzing door een kader, tenzij dan door geïsoleerde ruimte van de
concertzaal.
Tijdelijk gezien is de er de tijdspanne die wordt afgegrensd door de aankomst
van dirigent en buigen of door het op het podium verschijnen van de
muziaknten.
5. DE COMPOSITIE VAN COMPOSITIES
5.1 RELATIE TUSSEN DE COMPOSITIE VAN
PARAMETERS/DIMENSIES VAN DE
AUDITIEVE VERSCHIJNING
De composities van de parameters van het auditieve kunnen zelf weer tot
elementen van een compositie worden.
Toonhoogtevariatie gaat meestal gepaard met zelfde kleur (en ritme)
binnen dezelfde melodie (veelheid tegenover eenheid). Een 'Klangfarbenmelodie' is denkbaar, maar weinig
voor de hand liggend omdat een natuurlijke stem nu eenmaal niet van kleur
verandert, en integendeel door dat gelijkblijven pas tot evoluerend
geheel wordt. Klanksterkte als ritme en toonhoogte evolueren vaak samen,
in de zin dat bij elk thema of elke melodie een vast ritme hoort.
Na de Tweede Wereldoorlog zijn vele pogingen ondernomen om de
compositieregels van alle muzikale parameters op elkaar af te stemmen.
In tegenstelling tot de gezamenlijke compositie van toonhoogte en ritme,
is deze combinatie niet hoorbaar.
5.2 RELATIE TUSSEN DE COMPOSITIE VAN DE FENOMENALE EN DE NOUMENALE
VERSCHIJNING
Er kan een vaste relatie zijn tussen de tegenstelling op fenomenaal vlak
en de tegenstellig op 'inhoudelijk vlak': zo beantwoordt aan de
tegenstelling tussen hoge en lage registers in 'Les mains de l'abîme'de
tegenstelling tussen engelen en verdoemden.
6. OVER HET EFFECT VAN DE COMPOSITIE OP DE
AARD VAN DE VERSCHIJNING
Ook hier zijn het de vereisten van de schoonheid van de compositie die
mede bepalen hoe de verschijning er zal uitzien.
Dat verklaart waarom onwerkelijke originelen het daglicht
zien, en waarom eventueel autonome - tekortschietende - media, toch
bewaard blijven en pseudoheteronomoe uitlokken: de ontwikkeling
van elektronische geluidsproductie heeft muziekinstrumenten niet
uitgeschakeld, wel integendeel.