INLEIDING
Bij middellijke mimesis is het mimetisch medium als zintuiglijk
waarneembaar gegeven én veel tastbaarder dan én erg verschillend van de voorstellingen die het oproept. Het lijkt dus het autonoom medium
bij uitstek. Toch loont het de moeite om te onderzoeken in hoeverre er
ook hier sprake kan zijn van
heteronomie, in hoeverre de verschijning zich
aanpast aan het mimetisch medium zodat er pseudoheteronomie ontstaat, en in hoeverre
er wisselwerking kan zijn tussen autonoom medium en
(het beeld als) verschijning.
Vermits het hier gaat om middellijke en niet om
onmiddellijke mimesis, houdt heteronomie van het mimetisch medium hier geen
zintuiglijke gelijkenis in, maar integendeel het vermogen om
transparant te worden - om bij de waarneming volkomen over het hoofd te
worden gezien.
Heteronoom zouden voorstellingopwekkende tekens zijn die
onwaarneembaar zijn én in één
oogwenk een volledige multisensoriële werkelijkheid zouden kunnen oproepen
in al haar zintuiglijke dimensies, en in al haar parameters per
zintuiglijk domein - zoals bij telepathie.
Dat is - in afwachting van opwekken van voorstellingen via elektroden in
de hersenen - onmogelijk. Alleen de mediumdragers zouden dan
waarneembaar blijven.
Van de niet-verbale voorstellingopwekkende tekens moeten we hier alleen
de tekens behandelen die, net zoals woorden, een louter willekeurige -
niet-gemotiveerde, zie VIII, 4 - onderhouden met de opgeroepen
voorstelling. En daar geldt hetzelfde voor als voor verbale, zodat we ze
hier niet afzonderlijk moeten behandelen.
PARAGRAAF EEN: VERBALE VOORSTELLINGOPWEKKENDE
TEKENS
Laten we eerst wijzen op enkele bijzondere eigenschappen
van verbale middellijke mimesis.
DE ALOMTEGENWOORDIGE WAARNEMER
Om te beginnen verschilt de wereld van het verhaal aanzienlijk van de werkelijke
wereld: terwijl we in de audiovisuele wereld alleen maar horen en zien,
is de wereld van de opgeroepen voorstellingen idealiter een wereld die alle domeinen
van het zintuiglijke waarneming bestrijkt, inclusief de innerlijke waarneming,
niet alleen die van de verteller, maar ook die van alle mogelijke actoren,
en wel niet achtereenvolgens, maar simultaan, We zien Hans Castorp in de sneeuwstorm niet alleen
tegen een ondergesneeuwde hut leunen, we voelen met hem de kou, we horen
hem denken en zien hem dromen. Het inzicht dat we ons bevinden in een
zintuiglijke wereld die meerdimensionaal is en intersubjectief, wordt bemoeilijkt doordat,
zoals hieronder nog uitvoerig wordt besproken,
de zintuiglijke domeinen in het mimetisch medium achtereenvolgens worden
doorlopen.
DE TIJD VAN HET TONEN OF OPROEPEN, EN DE TIJD VAN DE VERSCHIJNING
Vervolgens is het van belang te wijzen op de verschillen tussen de
temporele eigenschappen van de oproepende woorden en die van de
opgeroepen verschijningen. Daarbij moeten we duidelijk onderscheid maken tussen de tijd van het tonen of
oproepen, en de tijd van de verschijning.
Bij onmiddellijke mimesis vallen de tijd van het tonen en de tijd
van het verschijnen noodzakelijkerwijze samen. Men zal opwerpen dat er zoiets bestaat als versnelde of
vertraagde opnames. Maar de versnelling of de vertraging is er alleen
maar ten opzichte van het origineel in de werkelijkheid: het origineel
is evenmin 'vertraagd' of 'versneld' als dat de Mona Lisa
'geïmmobiliseerd' zou zijn. In theater en film vallen de tijdsduur én de
snelheid van het tijdsverloop van elk afzonderlijk enkelvoudige
verschijning dus samen met de duur van het tonen. (Pas
op het niveau van de relatie met de noumenale tijd kan er sprake zijn
van afwijkingen, met name van analepsis of prolepsis, zie verder).
Bij middellijke mimesis liggen de verhoudingen anders. Het duurt immers
een tijd vooraleer de woorden zijn uitgesproken die een bepaalde
voorstelling oproepen. Bovendien kunnen vele verschijningen niet zomaar
in één korte zin worden opgeroepen: er zijn meerdere (onderdelen van)
zinnen nodig om de deelverschijningen op te roepen die met zijn
alle een enkelvoudige voorstelling uitmaken. Daar komt bij dat, zoals we
hebben besproken in IV, 1, er vaak verschijningen worden opgeroepen die al
helemaal niet tot de multisensoriële voorstelling van het verhaal behoren,
maar slechts dienen om met
grotere nauwkeurigheid een verschijning op te roepen die er wel toe behoort.
En - last but not least - zijn er tekstfragmenten die niet eens
verschijningen oproepen, maar die wel bijdragen tot de concrete manier
waarop de verschijningen worden ingevuld.
Dat houdt in dat er een aanzienlijk verschil is tussen de tijd van het
oproepen en de opgeroepen tijd.
Om te beginnen is er een haast principiële anachronie tussen beide: de woorden
worden al uitgesproken vooraleer de
verschijning verschijnt, en de verschijning kan blijven duren nadat de
woorden zijn uitgesproken die ze hebben opgeroepen. Eenmaal opgeroepen
blijft de verschijning in principe oneindig duren, maar in de praktijk duurt
ze slechts tot een volgende
enkelvoudige voorstelling wordt opgeroepen.
Vervolgens valt de volgorde waarin de samenstellende
deelverschijningen worden opgeroepen niet noodzakelijk samen met de plaats
die ze innemen in de tijdruimte van een enkelvoudige
verschijning, Een deelverschijning kan simultaan
zijn met het oproepen ervan, maar vaker bestaat ze al vooraleer ze
werd opgeroepen (het was de hele tijd stil geweest) en/of duurt ze voort nadat ze werd opgeroepen (het
was stil). Een uitvoerige analyse daarvan vind je in onze tekst
Schnee. Ook hier dus een haast
principiële anachronie.Ten slotte nemen de instrumentele of discursieve passages een deel van de tijd van
het oproepen in beslag, terwijl daar in de voorgestelde tijd geen duur aan beantwoordt.
Geen anachronie ditmaal, maar asymmetrie.
Er is dus geen sprake van een analoge punt-tot-puntverhouding tussen voorstellingopwekkende tekst en de
opgeroepen voorstellingen, maar eerder van een netwerk van chaotische
verbanden - anachronie of asymmeterie - tussen de tijd van het vertellen en de tijd van het verhaal
als veranderlijk multisensorieel beeld.
Wijzen we er met nadruk op dat deze anachrone relaties tussen de
tijd van de voorstellingopwekkende woorden - de tijd van het vertellen -
en de tijd van de opgeroepen voorstellingen - de tijd van het verhaal -
niets te maken hebben met wat in de literatuur prolepsis en analepsis
heet (flashbacks en flashforward): bij een flashback is geen sprake
van een relatie tussen voorstellingopwekkende woorden en opgewekte
voorstellingen, maar tussen de opeenvolging van de opgewekte
voorstellingen en de opeenvolging of duur daarvan in de noumenale tijdruimte
(zie I, 6). Bij
de relatie tussen voorstellingopwekkende woorden en opgeroepen
voorstellingen komen er naast de beschreven anachronieën (die dus niet
mogen gelijkgesteld aan prolepsis en analespis) ook merkwaardige relaties voor als
'beginnen voor het
oproepen' en voortduren na het oproepen', om nog maar te zwijgen van van
de 'zwarte gaten', die zich niet kunnen voordoen in de relatie tussen
opgeroepen voorstelling en chronologische tijd.
Dat maakt in volle omvang duidelijk dat er een verschil is tussen de
relatie tussen de tijd van het tonen/oproepen en de tijd van de
verschijning die we hierboven beschreven, en de relatie tussen de tijd
(opeenvolging en duur) van de verschijning en de tijd (de opeenvolging
en duur) van de gebeurtenissen in de noumenale tijdruimte (Genettes 'temps
narratif' en 'temps de la narration', recit en histoire, 'temps de
l'univers représenté' en 'les temps du discours').
Het gevaar is groot dat men de tijd van vertellen gelijkstelt met de
opeenvolging van de verschijningen in de film, en de tijd van het
verhaal met de lokalisering van de gebeurtenissen in de noumenale tijd.
In dat geval zou de tijd van het vertellen inzake de roman niet het verloop
zijn van de
woorden, maar het verloop van de verschijningen die erdoor worden
opgeroepen. En dan moet men een andere
term vinden voor het verloop van de woorden. Maar, vermits men geen oog
heeft voor het bestaan van voorstellingopwekkende woorden, heeft men
geen oog voor het verschil tussen voorstellingopwekkende woorden en
opgewekte voorstellingen, en schakelt men ongewild beide gelijk. Niet
alleen ziet men niet dat er inzake de roman drie niveaus zijn, men ziet ook
het verschil over het hoofd tussen anachronie tussen
woorden en verschijningen, en anachronie tussen het verschijnen van
de verschijningen en hun objectieve plaats in de noumenale tijdruimte.
Om verwarring te voorkomen moet men dus, zoals wij hierboven, spreken
van de tijd van het tonen of oproepen (vertellen), de tijd van de
fenomenale vertelling, en de tijd van de noumenale vertelling. In onmiddellijke mimesis zijn er drie niveaus waarvan er
twee samenvallen. In middellijke mimesis zijn er drie niveaus, waarvan
er twee door de literatuurtheorie (of de theorie van de vertelling in
het algemeen) op één hoop worden gegooid. Daarbovenop is er ook nog een
verschil tussen de tijdsduur van het (origineel in het) beeld en die van
(het origineel in) de werkelijkheid: een beeld in tijdloep of de
gecondenseerde tijd van het verhaal behoren tot het origineel in het
beeld (tijd van het beeld en tijd van de werkelijkheid).
Pas nadat al deze verschillende lagen zijn onderscheiden wordt duidelijk
dat bij middellijke, net zoals bij onmiddellijke mimesis, de duur van de opgeroepen (volledige
enkelvoudige) verschijning samenvalt met de duur van het oproepen ervan:
een voorstelling blijft duren tot een volgende wordt
opgeroepen (nauwkeuriger: met de tijdspanne
tussen de momenten waarop de betekenis van de achtereenvolgende zinnen
tot ons doordringt). Dat houdt in dat de duur van de beschrijving toeneemt naarmate de beschrijving meer
verzadigd is (naarmate er meer details worden beschreven), naarmate er achtereenvolgens
meerdere verschillende
zintuiglijke dimensies moeten worden opgeroepen zoals in Schnee, of als
er verschillende simultane gebeurtenissen moeten worden beschreven die
tot dezelfde enkelvoudige verschijning behoren (hij deed zijn jas uit,
terwijl de hond intussen met zijn pantoffels aan de haal ging).
Dat houdt ook in dat er bij middellijke mimesis een haast principieel
verschil is tussen de tijd van de verschijning in het origineel en de
tijd die de betreffende verschijning zou hebben in de werkelijkheid. Dat
verschil is heel goed te meten door directe en indirecte rede te
vergelijken. Bij 'hij hield een voordracht over de liefde' duurt die
voordracht in de verschijning even lang als het uitspreken van de woorden die
haar oproepen. Bij weergave van de voordracht in directe rede duurt ze
even lang als het uitspreken van de woorden waaruit ze is samengesteld
(zoals bij alle onmiddellijke mimesis). (De tijd van de tekens is niet alleen teken voor, maar ook belichaming
van de tijd van de verschijning).
HET CONFLICT TUSSEN MIDDELLIJK MIMETISCH MEDIUM EN
VERSCHIJNING
Bij middellijke mimesis is het medium per definitie autonoom: het is een
reeks van tekens die we moeten waarnemen om de voorstellingen te kunnen
opwekken. De autonomie is des te groter omdat het in de verbale
taal bij uitstek gaat om ongemotiveerde tekens. Zeker, zoals uit onze
omgang met spreken blijkt, zijn we in staat om over tekens heen te
luisteren of te kijken, maar het gemak waarmee dat gebeurt hangt af van
de manier waarop ze zijn gestructureerd. Er zijn drie variabelen die dat
gemak beïnvloeden: de duur die nodig is voor het vatten van de betekenis
als zodanig, de duur die nodig is om meerdere onderdelen van een
enkelvoudige verschijning op te roepen of meerdere zintuiglijke
dimensies van éénzelfde object, de duur die nodig is om een duur op te
roepen. Onderzoeken we die drie variabelen achtereenvolgens.
Er is om te beginnen het probleem dat het überhaupt een tijd in beslag
neemt vooraleer de betekenis van een zin duidelijk is. Zolang de
betekenis niet duidelijk is, duurt de vorige voorstelling - of wordt de
tijd van de verschijning tijdelijk onderbroken. Dat is bijzonder
duidelijk wanneer de schrijver met woorden wil oproepen dat de ene
gebeurtenis onmiddellijk op de andere volgt: 'Ja,' zei hij, en hij
voegde er onmiddellijk aan toe: 'Maar...' Het probleem wordt hier
geschapen door de combinatie met onmiddellijke mimesis: daar valt de
tijd van het tonen immers samen met de tijd van de verschijning. Dat
toont meteen hoe op dit vlak heteronomie kan worden bereikt: door ook
bij de weergave van dialogen in de indirecte rede te blijven en te
proberen gebeurtenissen op de roepen die kunnen duren tot de betekenis
van de volgende zin is gerealiseerd (hij knikte een paar maal
bevestigend en voegde er dan onmiddellijk aan toe dat ...).
Vervolgens is er het probleem van het oproepen van meerdere onderdelen
van éénzelfde enkelvoudige verschijning, al dan niet in meerdere
zintuiglijke dimensies: wat simultaan is gegeven moet successief worden opgeroepen. Hierin is de taal dus principieel
autonoom:
Wel is het mogelijk om het origineel aan deze eigenschap aan te passen. Hoe
meer zintuiglijke dimensies toegankelijk zijn, hoe groter het mogelijke conflict tussen
het aantal gebeurtenissen dat zich in de verschillende dimensies kan
voordoen, en het vermogen om de aandacht te verdelen over al die
dimensies. Gesteld dat de tocht van Castorp zich in de werkelijkheid zou
afspelen, dan zou een waarnemer die over dezelfde sensorische
toegangspoorten tot het gebeuren beschikte als in het verhaal, niet
weten waarop de aandacht te richten in de chaotische
opeenvolging van
elkaar overlappende uiterlijke en innerlijke waarnemingen. De schrijver
moet dus de gebeurtenissen in deze simultane chaos zodanig
over alle dimensies spreiden dat er telkens maar één
gebeurtenis in één dimensie plaatsgrijpt, en dat de vele samenhangende
gebeurtenissen die in elke dimensie over de tijd zijn gespreid, worden gegroepeerd
in samenhangende, continue sequenties, zodat de chaos van indrukken
wordt vervangen door een
geordende opeenvolging van de uiteenlopende zintuiglijke domeinen. In 'Schnee' leidt dat
tot het beschreven ostinato van alterende innerlijke en uiterlijke
gebeurtenissen. Het verschaffen van de richtlijnen voor het produceren van
de multisensoriële
verschijning in de verhalende tekst, kan zodoende samenvallen met het
verschuiven van de aandacht van de lezer over de verschillende
zintuiglijke dimensies. Waar dat het geval is, is er op dat vlak sprake
van pseudoheteronomie.
Door het organiseren van de verschijning achtereenvolgens opgeroepen zintuiglijke dimensies
neemt de intensiteit van de verschijningen in elke afzonderlijke dimensie
toe - het equivalent van bv. het sluiten van de ogen als
men de stilte van een landschap sterker tot zich wil laten doordringen.
Als de gescheiden domeinen zich dan samenvoegen tot bv.det beschreven
audiovisuele verschijning van het landschap is het resultaat een
verschijning die veel
indringender is dan de waarneming van de werkelijkheid.
Daarbij benadert de 'plurisensoriële verschijning van de literatuur beter de
werkelijkheid dan de continu audiovisuele verschijning van de film, waarbij
ononderbroken informatie wordt gegeven in beide dimensies, al is ook dat een
aangepaste verschijning.
Er is ten slotte het probleem dat de duur van de beschrijving en de
duur van de verschijning niet noodzakelijk samenvallen. Als het gaat om
onveranderlijk enkelvoudig beeld ('Grecian Urn') of om de onveranderlijke
dimensies van een plurisensorieel tafereel (de stilte van een
sneeuwlandschap), stelt dat geen problemen: de visuele dimensie blijft
bestaan als de auditieve stilte wordt beschreven, die retroactief bij
het voorlopig slechts visuele landschap wordt gevoegd. Maar het probleem
wordt acuut als een proces of een handeling wordt opgeroepen. We
weten immers dat de duur van het oproepen fungeert als analoog teken
voor de fenomenale duur. Vooral als er meerdere processen of handelingen
na elkaar worden beschreven, kan er een conflict ontstaan tussen de
relatieve duur van de woorden die ze oproepen en de fenomenale duur. Pseudoheteronomie
kan hier worden bereikt door de duur van de gebeurtenis aan te passen
aan de duur van het oproepen ervan, of omgekeerd.
De zin 'Ze dronken hun glas leeg', verwijst naar
een schaal van seconden, de zin 'Ze wandelden nog de hele namiddag' naar
een schaal van uren, en de zin 'Ze leefden nog lang en gelukkig', naar
een schaal van jaren. Lees ik die drie zinnen achter elkaar, dan merk ik
dat de tijdsloep steeds sterker uitzoomt, zodat de tijd steeds sneller
lijkt te verlopen. Dat in de drie gevallen zinnen van grotendeels
gelijke lengte worden gebruikt, versterkt het effect van dat inzoomen
alleen maar. En dat komt omdat de duur van de gebeurtenissen niet wordt
gemeten aan de chronologische tijd, maar aan de duur van het uitspreken
van de woorden. Welke rol de duur van de oproepende woorden hier speelt,
blijkt pas goed uit het feit dat de mate van inzoomen tevens wordt
bepaald door de hoeveelheid woorden. In volgende door mij verkorte zin
van Thomas Mann is te voelen hoe de tijdloep driemaal drastisch
uitzoomt: 'Er stieß sich ab, schlürfte fort, fuhr
hinunter, und trieb sich umher'. Maar in volledige versie neemt
bij elke draai aan de tijdloep ook de hoeveelheid woorden toe: 'Er stieß sich ab, schlürfte auf
seinen Kufen fort, fuhr am Waldrande den dicken Schneebelag der Schräge
ins Neblige
hinunter und trieb sich, steigend und gleitend, ziellos und gemächlich,
weiter in dem toten Gelände umher'. Nog steeds wordt uitgezoomd, maar
telkens minder drastisch, zodat bij elke slag de beschreven handeling in verhouding
langer duurt. Dat woorden dat effect hebben, komt omdat de verbeelding niet langer
beschikt over de maatstaven die bij de waarneming de ervaring van duur
bepalen. Het is in de voorstelling niet anders dan bij het
wandelen naast de gelijkmatig bruisende branding onder een eentonige,
grijze hemel
die Thomas Mann beschrijft in zijn 'Strandspaziergang': de wandelaar
verliest de maatstaf voor het meten van de tijd. Bij ontstentenis
daarvan, wordt de tijd gemeten aan de duur van de woorden die hem
oproepen. Het leven dat het gelukkige paar nog heel lang en gelukkig
leeft, duurt net zo lang als het uitspreken van de woorden 'Ze leefden
nog lang en gelukkig'. Dat is zo waar dat het al tweemaal zo lang duurt
als de woorden alleen maar worden gerekt: 'Ze leefden nog héééééél lang
en héééél gelukkig. En het duurt nog veel langer als daarbovenop die
levensduur wordt gestoffeerd met gebeurtenissen, zoals de geboortes van
de kindjes van Papageno en Papagena. Bijkomend aanpassing
van de duur van het oproepen kan door het inlassen van instrumentele
voorstellingen die niet tot het opgroepen verhaal, en van evenzeer
instrumentele discursieve passages die al helemaal geen voorstellingen
oproepen. De autonomie wordt hier dus opgeheven door aanpassing van de
verschijning aan he medium.
HET EFFECT VAN AUTONOME MEDIA OP HET ORIGINEEL
Al hebben voorstellingopwekkende tekens de neiging om pseudoheteronoom
te worden, de woorden blijven niettemin altijd noodzakelijk, en hun
transparant worden worden bijkomend verhinderd doordat we de gewoonte
hebben om de verteller aan te kijken (zoals we met sprekers plegen te
doen). Vandaar de onweerstaanbare neiging om
bij het vertellen over te gaan tot onmiddellijke mimesis: de stemmen
(of de geluiden) te laten weerklinken, en bijbehorende gebaren te
vertonen.
Ook de gewoonte (vooral in de voorstellingopwekkende onderdelen van
poëzie) om de oproepende woorden ook te voorzien van parasitaire tekens
(zie VIII, 5) kan de autonomie van het mimetisch medium alleen maar
versterken.
De vraag stelt zich dan hoe de dialectiek tussen autonoom medium en
verschijning er hier uitziet. En het antwoord luidt dat het benadrukken
van het mimetisch medium op zijn beurt het voorstellingskarakter van de
verschijningen in de hand werk en ze doet verbleken in vergelijking met
de waarneembare woorden.. Dat is er vermoedelijk de reden voor
dat het verhalende aan de woorden op de achtergrond verdwijnt, waardoor ze dreigen te verglijden in
discours. Omgekeerd heeft pseudoheteronomie het effect dat opwekkende woorden en opgewerkte voorstelling
met elkaar worden gelijkgeschakeld, wat dan weer aan de oorsprong ligt
van het idee dat een verhaal uit
woorden bestaat, net zoals voorstellingopwekkende muziek vaak
voor(muzikaal) geluid wordt gehouden, terwijl de opgeroepen voorstellingen
niet noodzakelijk auditief zijn.
PARAGRAAF TWEE: MIDDELLIJKE AUDITIEVE MIMESIS
Hier moeten we drie mogelijkheden onderzoeken.
Voorstellingopwekkende muziek kan ontstaan doordat een auditieve
nabootsing de bijbehorende visuele verschijning oproept - de
voorstelling van dansers bij dansmuziek of de voorstelling van
galopperende paarden bij (al dan niet) muzikale nabootsing van
paardengalop. Er is dan gedeeltelijke heteronomie omdat - anders dan bij ongemotiveerde
verbale tekens - het verloop van de tijd in de auditieve nabootsing perfect
samenvalt het tijdsverloop van de visuele voorstellingen.
Afgewien daarvan is er volledige autonomie: net zoals er geen relatie is
tussen de woorden en de voorstellingen die ze oproepen, is er geen
mimetische relatie tussen de auditieve nabootsing en de bijbehorende
visuele verschijning.
Voorstellingopwekkende muziek kan ook ontstaan doordat (meestal analoge)
bewegingopwekkende tekens visuele voorstellingen oproepen - denk aan op-
en neergaande tonen die de beweging van golven oproepen of langgerekte
tonen die de eindeloosheid van de steppe evoceren. Ook hier is er dan
gedeeltelijke heteronomie wat de weergave van de tijd betreft. Afgezien
daarvan is er een zekere pseudoheteronie vanwege de analogie tussen de
auditieve en de visuele verschijning. De
scalering van de continue beweging door gebruik van toonladders wordt
opgeheven door suggestie van continuïteit. Pseudoheteronomie dus door
suggestie.
Geheel anders liggen de zaken bij niet-gemotiveerde auditieve
voorstellingopwekkende tekens: vaderlandse
hymnes door elkaar worden geweven om verbondeneheid aan te
geven, of tegen elkaar worden ingezet om strijd weer te geven, is er
sprake van onverbloemde autonomie van het medium, zoals bij woorden, die
niet in pseudoheteronomie kan worden omgezet.
HET EFFECT VAN AUTONOME MEDIA OP HET ORIGINEEL
De heteronomie heeft hier, zoals bij verbale voorstellingopwekkende
tekens, het effect dat de voorstellingen worden
begrepen in termen van de voorstellingopwekkende tekens: als auditieve
verschijningen (meestal als muziek). Dat effect wordt nog voorsterkt
doordat de meeste voorstellingopwekkende auditieve beelden zelf
auditieve beelden zijn van het audiovisuele origineel. Daarom is het
hier zo tegendraads om hier te beweren dat voorstellingopwekkende muziek
een vorm is van audiovisuele mimesis (met auditief onmiddellijk en
visueel middellijk, zie III, 9).
PARAGRAAF DRIE: NIET-VERBALE VOORSTELLINGOPWEKKENDE
TEKENS
Hier gaat het om ruïnes, plaatsen waar veldslagen hebben plaatsgegrepen,
relieken, enz.
HET CONFLICT TUSSEN MIDDELLIJK MIMETISCH MEDIUM EN
VERSCHIJNG
Vaak is er sprake van onvolledige duplicaten: alleen de kamer zonder de
bewoner, alleen het slagveld zonder de soldaten. Er is dan sprake van
gedeeltelijke heteronomie, zoals bij de relatie tussen beweging
van de dansmuziek en beweging van de dansers. Afgezien daarvan is er ook
hier volledige autonomie; net zoals er geen relatie is tussen de woorden
en de voorstellingen die ze oproepen, is er geen mimetische relatie
tussen bunkers van de Atlantikwall en de voorstellingen van de invasie
die ze oproepen.
HET EFFECT VAN AUTONOME MEDIA OP HET ORIGINEEL
Vooral als de ruïnes enz. intussen zijn vervallen, dragen ze bij tot het
besef van het vergankelijke van de voorstelling die worden opgeroepen.