INLEIDING
In tegenstelling tot wat onze intuïtie ons influistert, ligt
monosensoriële omgang met de wereld meer voor de hand dan
plurisensoriële. Het is waar dat bij omgang met de werkelijkheid in
principe alle zintuigen zijn betrokken, maar dat zijn ze slechts elk om
de beurt en elk op het gepaste moment. Het begrip plurisensorialeit moet
inzake de waarneming van de werkelijkheid dus eigenlijk begrepen worden als een opeenvolging, niet
zozeer als een gelijktijdigheid.
Dat dreigt aan onze aandacht te
ontsnappen omdat ook hier het audiovisuele beeld onze perceptie van
de gewone werkelijkheid beïnvloedt: we zijn geneigd om de wereld te
percipiëren als een wereld waar permanent zowel iets is te horen als te
zien, en we worden onrustig als er in een film niets is te horen.
Terwijl we in de werkelijke wereld niets horen bij een berg of een burcht (tenzij achtergrondsgeluiden die we weghoren),
moet daar in
de film steevast heroïsche muziek bij. En dat komt omdat de
mogelijkheid om simultaan geluid en klank weer te geven blijkbaar
aanleiding is om beide domeinen permanent te stofferen, zoals bij
beelden uit de ruimte of bij dierendocumentaires over microscopische
wezens - waar in beide gevallenin de werkelijkheid niets is te horen. We bespraken al in I, 7
(en in IV, 5 aanschouwelijkheid) hoe deze eigenschap van het mimetisch medium aanleiding was tot het
creëren van een nieuw soort wereld waarin alle zintuigen simultaan worden
aangesproken, zoals in het Gesamtkunstwerk van Wagner. Dat neemt niet
weg dat deze permanent audiovisuele wereld niet continu in zijn volle
omvang door oog en oor kan worden waargenomen: onze bewuste aandacht
gaat altijd altijd maar uit naar één zintuiglijke dimensie tegelijk, al
blijft er subliminale waarneming van of herinnering aan de andere
dimensie.
HET CONFLICT TUSSEN ONMIDDELLIJK MIMETISCH MEDIUM
EN PLURISENSORIËLE VERSCHIJNING BIJ ONMIDDELLIJKE MIMESIS
Hier moeten we onderscheid maken tussen eigenlijke autonomie-heteronomie
- puur inzake de plurisensorialiteit als zodanig - en oneigenlijke
autonomie-heteronomie- afhankelijk van de autonomie-heteronomie in de
samenstellende onderdelen.
Er is oneigenlijke heteronomie als niet alle samenstellende mimetische
media heteronoom zijn - autonome tekenfim met heteronome geluidopname van de
dialogen en geluiden.
Er is eigenlijke heterononie als het aantal domeinen dat
wordt bestreken door het mimetisch medium beantwoordt aan het aantal
domeinen van de verschijning: een audiovisueel mimetisch medium dat past
bij een audiovisuele verschijning.
Onderzoeken we beide mogelijkheden achtereenvolgens.
1. Heteronomie en autonomie qua plurisensorialiteit als zodanig.
Een bloem of een mooi lichaam kunnen het perfect stellen met weergave in een monosensorieel visueel mimetisch medium, en
een auditieve expressie zoals lachen met weergave in een
monosensorieel auditief medium.
Heel anders is het gesteld met de visuele weergave van fenomenen die geluid maken
(treinen, auto's, vliegtuigen), bij uitstek als de productie van het geluid
daarbij onontkoombaar in beeld komt zoals bij lachende, schreeuwende, wenende, of
sprekende mensen: het
ontbreken van de auditieve dimensie springt in het oog, bij onbeweeglijke,
maar bij uitstek bij beweeeglijke beelden - niet voor niets spreekt men van
'stomme film'. Wil men zich beperken tot een monosensoriële weergave dan
kan heteronomie alleen bereikt door te kiezen voor verschijningen die
geen geluid maken - of minstens voor verschijningen waarbij het geluid
probleemloos kan worden geneutraliseerd. Dat laatste gebeurt al van
nature bij visuele verschijningen die geluid maken, maar zich op afstand
bevinden (treinen in de verte, of Nietsches zeilboot), of in gevallen
waar het geluid niet ter zake doet, zoals bij het openen van een slot.
Als men opteert voor auditieve weergave, zal men geluiden moeten
kiezen die het kunnen stellen zonder de visuele component. Oplossen door suggestie is hier niet mogelijk, want de
suggestie waar we het hier over hebben is niet langer intrazintuiglijk, maar
interzintuiglijk (en die is, zoals gezien in I, 4, niet fenomenaal, maar
noumenaal). Ook oplossen door neutraliseren is hier niet denkbaar - als het
mogelijk was bij een visueel beeld een neutraal geluid te laten horen,
dan kon men evengoed de bijpassende geluiden weergeven. Waar aanpassing
in monosensoriële richting niet mogelijk is kan heteronomie alleen
worden bereikt door gebruik van een audiovisueel medium. Autonoom zijn
dan de monosensoriële weergaven van plurisensoriële verschijningen -
exemplarisch in de stomme film.
Anderzijds zijn plurisensoriële media autonoom in de zin dat alle
zintuiglijke dimensies altijd
aanwezig zijn, terwijl er niet altijd in al die dimensies iets gebeurt. Deze autonomie wordt opgelost door aanpassing van de verschijning:
we beschreven hoezeer in de film een eerder onwerkelijke permanent
audiovisuele wereld wordt geschapen. Dat doet zich niet voor bij
tactilovisuele media, omdat wat voelbaar is, ook altijd zichtbaar is.
2. Heteronomie en autonomie van de samenstellende verschijningen.
Los van de vraag of een plurisensorieel mimetisch medium heteronoom of
autonoom is, kunnen de onderdelen op zich autonoom of heteronoom zijn.
Alleen plurisensoriële media die heteronoom zijn qua
sensorisch domein én heteronoom op de afzonderlijke samenstellende
media, zoals de standaard audiovisuele film en het theater, zijn
heteronoom.
Autonoom zijn plurisensoriële media die heteronoom zijn qua
sensorisch domein, maar ofwel autonoom in het ene samenstellend medium
en heteronoom in het andere, ofwel autonoom in beide onderdelen:
- het stripverhaal waar een onveranderlijke visuele verschijning
wordt gecombineerd met (uitvoeringopwekkende tekens voor ) veranderlijk auditief
spreken (merken we op dat de combinatie van stripverhaal en dialoog, voor zover
deze laatste wordt gelezen, en dus innerlijk uitgesproken, ook nog
heteronoom is vanwege het contrast tussen waargenomen en voorgesteld,
waarover meer in volgend hoofdstuk V ,6).
- een portret of beeld waarbij een onveranderlijke
tweedimensionale nabootsing wordt gecombineerd met een opname van
het spreken van de geportretteerde, zoals wanneer gene bewegend beeld
beschikbaar is van de reporter ter plaatse op TV,
of het sprekende beeld van Hegel.
- tekenfilm die visueel pseudoheteronoom is maar auditief heteronoom
(opname van gewone geluiden en dialogen).
- de stomme film die visueel pseudoheteronoom is, maar niet-muzikale
geluiden muzikaal nabootst.
Waar er autonome onderdelen zijn, of waar alle onderdelen autonoom zijn,
wordt pseudoheteronomie gerealiseerd door aanpassing van de verschijning.
Zo stellen we ons onwerkelijke stripfiguren voor met
werkelijke stemmen. Zo stellen we ons in de opera mensen voor die zingen.
HET EFFECT VAN AUTONOME MEDIA OP HET ORIGINEEL
Voor de afzonderlijke media geldt wat aldaar werd gezegd. Hier komt bij dat de eigenheid van elk medium extra in de verf
wordt gezet door contrastwerking.
Voor het effect van eigenlijke autonomie geldt dat ze gewoonweg storend werkt, tenzij ze wordt opgeheven door
de voorstelling van geluid bij zingende engelen
van Jan van Eyck, de Laokoon, de schreeuw van Munch, of stomme
film met sprekende mensen.
Waar er permanente plurisensorialiteit is, zoals in de film en de opera,
ontstaat de indruk van een zintuiglijk oververzadigde wereld.
.