HET CONFLICT TUSSEN MEDIUM EN VERSCHIJNING BIJ
MENGING VAN ONMIDDELLIJKE EN MIDDELLIJKE MIMESIS
De autonomie of heteronomie van de samenstellende
elementen laten we hier buiten beschouwing: die is al besproken in
vorige delen. Hier moeten we ons concentreren op wat autonoom of
heteroom is aan de combinatie als zodanig. Daarvan kan sprake zijn op
twee domeinen:
1. Op vlak van de combinatie tussen waargenomen en voorgestelde
verschijning:
Er is om te beginnen de verhouding tussen het gecombineerde mimetisch medium
en de verschijning als zodanig. Om heteronoom te zijn zou ook de verschijning
een combinatie moeten zijn van waarneming en voorstelling. Dat is het geval
bij elk lyrisch gedicht waar de spreker voorstellingen oproept, zoals
in 'Je me souviens/des jours anciens/ et je pleure (Verlaine). De weergave
daarvan in een auditief beeld van het uitspreken van voorstellingopwekkende
woorden is heteronoom. Autonoom daarentegen is de weergave in Brechts 'Das
kleine Haus unter Bäume am See. Vom Dach steigt Rauch. Fehlte er, wie
trostlos dann wären Bäume, Haus, und See'. In dat gedicht wordt eerst de
voorstelling opgeroepen van wat het lyrisch subject waarneemt, en daarna de
bijbehorende, luidop uitgesproken gedachte. Vermits wat in het echt een
waarneming is in het beeld een voorstelling is, is dit beeld autonoom.
Heteronoom zou een visueel onmiddellijk beeld zijn van het huis onder de
bomen in combinatie met het een auditief beeld van het luidop denken.
Heteronomie zou kunnen worden bereikt door het origineel aan te passen -
door de waarneming van het huis door een herinnering te vervangen.
Bijzondere aandacht moet hier uitgaan naar voorstellingopwekkende
auditieve beelden. Standaardvoorbelden zijn hier de vogelzang die het
visuele beeld van de vogel oproept, of dansmuziek die wordt opgevoerd in afwezigheid van
dansers. De muziek zelf kan dan worden beschouwd als een auditief beeld van
de audiovisuele dansers dat tegelijk voorstellingopwekkend teken is voor de
visuele voorstelling ervan ( zie III, 8 en 9). Dat geldt ook voor alle
bewegingopwekkende muziek die meteen is bedoeld om voorgestelde - en dus
afwezige - bewegende fenomenen op te roepen: ook deze muziek kunnen we
beschouwen als de auditieve nabootsing van (veelal gemuzikaliseerde)
audiovisuele verschijningen waarvan het onmiddellijke auditieve beeld het
voorgestelde visuele beeld oproept (exemplarisch in de golven van Liszt).
Er is vervolgens de heteronomie of autonomie van de onderdelen. Pas als
beide onderdelen heteronoom zijn, is de combinatie heteronoom.
De combinatie is autonoom als één of beide onderdelen
autonoom zijn. Aangezien voorstellingen mediumloos zijn, bestaat hier alleen de
mogelijkheid dat het onmiddelijke beeld autonoom is. Van autonomie is er
sprake bij de combinatie tussen onveranderlijke visuele verschijning en veranderlijke
auditieve voorstelling in het Laatste avondmaal van da Vinci. Idem bij de voorstellingen die
Michelangelo's Mozes ziet: het marmerem beeld van de Mozes is
onveranderlijk, de visuele voorstelling van de dans rond het gouden kalf is
veranderlijk. Pseudoheteronomie kan hier worden bereikt door aanpassen van de
verschijning: als de onmiddellijke verschijning de verschijning is van een
onveranderlijk origineel zoals wanneer we de Mozes zouden doen
verstarren.
Ten slotte is er een hiërarchie tussen waargenomen en voorgestelde
verschijning. Door de combinatie met waarneming wordt de voorstelling
telkens ontkracht, zodat ze als zwakker wordt ervaren dan de waargenomen
verschijning. Zo worden in een stripverhaal de centrale audiovisuele
verschijningen onmiddellijk weergegeven, terwijl de perifere naar de
voorstelling worden verwezen. Ook in de verhalende modus wordt alles
gecentreerd rond de monologen of dialogen. Vermits in de
werkelijke wereld niet altijd de audiovisuele of auditieve verschijning het
belangrijkste zintuiglijke domein is, gaat het hier om mimetische media die
autonoom zijn qua dragend zintuiglijk domein. De autonomie kan worden
opgeheven door aanpassing van de verschijning; selecteren van de
audiovisuele (stripverhaal) of auditieve (roman) dimensie als de
'dragende'dimensie.
2. Op vlak van de combinatie van waargenomen verschijning en
waargenomen teken.
Nadat we de combinatie van waargenomen en voorgestelde verschijning hebben
bestudeerd, moet onze aandacht nu uitgaan naar de combinatie in de
waargenomen dimensie van onmiddellijk beeld en eveneens waarneembaar
voorstellingopwekkend (en/of voorstellingopwekkend) teken.
Er is in de eerste plaats het conflict tussen het onmiddellijke beeld dat
moet worden waargenomen, en de voorstellingopwekkende tekens, die slechts
moeten worden waargenomen om voorstellingen op te wekken, en die dus
eigenlijk uit het beeld zouden moeten verdwijnen.
Bij de combinatie van gesproken woord en auditieve nabootsing kan de
principiële autonomie van de bewegingopwekkende woorden worden verdoezeld
als ook het waargenomen beeld een monoloog of dialoog is, en dus ook uit
woorden bestaat. Dat geldt al voor het verhaal. Bij het lied wordt de
gelijkgeschakeling versterkt doordat de woorden kunnen worden gezongen op
dezelfde melodie en hetzelfde ritme. De vraag is hier of we van ehte
pseudoheteronomie moeten spreken, en niet veeleer van verdoezeling van
de autonomie.
Bij combinatie van gesproken woord met visueel beeld kan pseudoheteronie
worden gerealiseerd door het gesproken woord op te wekken door
uitvoeringopwekkende tekens (geschreven tekst), die als visuele configuraties kunnen worden
gecombineerd met het visuele beeld (en evenvtueel met door letters
opgeroepen verbaal beeld), zoals in het stripverhaal. Die
visualisering laat ook toe het conflict te verdoezelen tussen de stilstaande verschijning en het in de tijd verlopende vertellen:
doordat de letters onbeweeglijk lijken, ontstaat pseudoheteronomie met het
stilstaande beeld.
In alle gevallen blijft het gesproken woord een vreemd element ten overstaan
van zowel waargenomen als voorgesteld beeld. Die autonomie
kan alleen worden weggewerkt door over de woorden heen te horen, en het
bewustzijn te concentreren op de verschijningen die ertoe doen. Bij
combinatie met audiovisueel beeld (theater, opera, rollenspel van kinderen)
wordt dat bemoeilijkt doordat in de auditieve dimensie zowel nabootsend als
voorstellingopwekkend woord voorkomen. Bij combinatie met het visuele beeld
(verteller bij prenten, zoals op de kermis vroeger) wordt dat
vergemakkelijkt doordat het vertellen zich afspeelt in de auditieve dimensie
en het waarnemen van het beeld in de visuele. Bij gebruik van
uitvoeringopwekkend schrift kan het over de letters heen kijken worden
vergemakkelijkt
door de tekst onderaan in apart vlak 'buiten beeld' aan te brengen.
HET EFFECT VAN AUTONOME MEDIA OP HET ORIGINEEL
Vermits de neiging bestaat om de voorstellingopwekkende tekens over het
hoofd te zien, of ze pseudoheteronoom te laten opgaan in het waargenomen
beeld, ontstaat hier geen echte wisselwerking tussen autonome lectuur en
heteronome. De waarneming van het verdonkeremaande mimetische medium oefent
niettemin een grote invloed uit op de verschijning in haar geheel.
Als een auditief beeld (monoloog of dialoog) wordt gecombineerd met een
gesproken verhaal, zoals wanneer een verteller een verhaal vertelt met
monologen of dialogen (of dito lied of oratorium), dan lijkt het niet alleen
alsof we uitsluitend met een onmiddellijke auditief beeld hebben te maken,
maar krijgt dit auditief beeld precies omdat het telkens uit een
voorgestelde achtergrond opduikt, extra hoorbaar te zijn vanwege het
contrast.
Het effect is eerder omgekeerd als het verhaal wordt gelezen. De
monologen en dialogen
worden dan in stilte uitgesproken en lijken dan voorstellingen te zijn
onder de talrijke andere - ze worden als het ware minder hoorbaar.
Als bij een visueel beeld een narratieve tekst wordt voorgedragen of
geschreven, lijkt de visuele verschijning de centrale dimensie: de
wereld van de voorstellingen lijkt slechts een instrumenteel omhulsel
dat de beelden met elkaar verbindt (of aanvult), en dat we bij al ons
kijken niet eens meer horen. Daarom lijkt dit
gemengd medium een monosensorieel visueel ('beeldend') medium te zijn.
Bij combinatie van een audiovisuele verteller met audiovisuele beelden
(acteur), zoals in het theater of in de opera, lijkt het wel alsof we ons
bevinden in een puur waarneembare, audiovisuele wereld, waarin niet alleen
de voorstellingen over het hoofd worden gezien, maar ook nog de woorden van de
verteller zijn opgelost. Nergens blijkt dat duidelijker dan tijdens Isoldes
Liebstod: we hebben de indruk toe te kijken op de audiovisueel gebeuren,
terwijl we in feite een combinatie horen van verbale en auditieve
voorstellingopwekkende tekens, die een audiovisuele voorstelling van de
hemelvaart van Tristan oproepen ...
Al deze voorbeelden leren meteen hoe tegendraads de combinatie van
voorstelling en waarneming wel is, en hoe sterk de neiging om over te gaan
tot ofwel uitsluitende waarneming, ofwel uitsluitende voorstelling.