INLEIDING
Nadat we in vorig hoofdstuk duidelijk onderscheid hebben gemaakt tussen
waargenomen en voorgestelde beelden (als verschijning), gaan we in dit hoofdstuk over tot
het classificeren van de verschijning naar zintuiglijk
domein. Het is duidelijk dat we die
indeling moeten maken los van de vraag of de verschijningen waarneembaar
zijn of voorgesteld. Zowel een schilderij van het schild van Achilles
als de beschrijving ervan door Homeros behoren immers tot het domein van
de visuele verschijningen. Daarbovenop moeten ook mediumloze
verschijningen in de indeling worden opgenomen: niet alleen (dag)dromen en hallucinaties,
maar ook interoceptieve voorstellingen. In de indeling naar zintuiglijk domein
moeten voorgestelde verschijningen dus zusterlijk hun plaats innemen
naast de waargenomen verschijningen, en mediumhebbende naast mediumloze.
Traditionele indelingen gingen de mist is niet alleen omdat ze geen
duidelijk onderscheid maakten tussen onmiddellijke en middellijke
mimesis, en daardoor niet goed doorhadden dat ze literatuur in de regel
rangschikten naar de aard van het mimetisch medium en niet naar die van
de opgeroepen voorstellingen, maar ook omdat ze, in het voetspoor
daarvan, evenmin goed doorhadden dat een zintuiglijk domein zowel kan
worden waargenomen al voorgesteld, en dat niet alle voorstellingen
mediumhebbend zijn - waarom in alle indelingen interoceptieve
voorstellingen ontbreken.
Vooraleer concreet op deze indeling in te gaan, past het nog even
uitvoerig stil te staan bij drie misvattingen die een juiste
classificatie in de weg zouden kunnen staan: dat de
door een dichter opgeroepen voorstellingen visueel zouden (ut pittura
poesis) zijn, dat de
door voorstellingopwekkende muziek opgeroepen voorstellingen auditief
zouden zijn, en dat een verhaal zou bestaan uit de opeenvolging van
monosensoriële verschijningen.
MISVATTING (1): DE ZINTUIGLIJKE DOMEINEN VAN VOORSTELLINGEN
Ut pittura poesis.
versus
"The power of the written word to make you hear, to make you
feel... before all, to make you see".
Joseph Conrad, preface to The Nigger of the 'Narcissus' (1897).
Als men al aanneemt dat narratieve literatuur voorstellingen oproept, denkt
men ook hier in de regel opticentrisch aan visuele beelden.
De verschijning in 'Ein Haus unter Bäumen am See' is visueel en
niet-bewegend, zoals de verschijning in het schilderij of de foto. Maar
lang niet alle verschijningen van narratieve
literatuur zijn visuele verschijningen - 'innerlijke
schilderijen', zoals vanouds gesuggereerd in het motto 'ut pittura
poesis'. We hebben er al bij herhaling op gewezen dat de
enkelvoudige, niet-bewegende, visuele verschijning wel het paradigma,
maar niettemin slechts een zeer bijzondere
variant van het beeld is. Er zijn om
te beginnen ook bewegende verschijningen: een scène uit een
verhaal - de middellijke tegenhanger van een shot uit een film. Daarbovenop
zijn er naast visuele verschijningen niet alleen auditieve
verschijningen, maar ook verschijningen voor alle andere zintuigen, en
dat zijn er heel wat meer dan bij onmiddellijke
mimesis omdat hier ook de hele waaier van interoceptieve - bij uitstek
gevoelens en gedachten - in aanmerking komt. Eenzelfde misvatting treft dromen,
waarvan men al te gemakkelijk aanneemt dat ze puur visueel zijn. Ten slotte kunnen al dan niet bewegende
verschijningen worden opgeteld tot meervoudige
verschijningen zowel in ruimte als in de tijd: uitgebreide verhalen
zijn als voorgestelde beelden de
tegenhangers van
stripverhalen, retabels, seriële
beelden, of film en theater als waargenomen beelden. Het
verhaal - het literaire beeld - is dus in vele opzichten de tegenstelling
tot het stilstaande, enkelvoudige, visuele beeld: een
optelling van verschijningen voor de meest uiteenlopende zintuigen in de tijd en in de ruimte.
.
Om ons er terdege van te vergewissen dat door woorden opgeroepen
voorstellingen kunnen behoren tot alle mogelijk zintuiglijke domeinen,
geven we een overzicht, dat vooral bestaat uit voorbeelden van verbale
middellijke mimesis, maar dat in principe ook geldt voor de andere
vormen van middellijke mimesis (zie paragraaf over muzikale
voorstellingopwekkende tekens).
Verbale middellijke mimesis (narratieve
literatuur) kan verschijningen oproepen voor alle uiterlijke zintuigen. Naast de
visuele verschijning van de niet-menselijke natuur ('Haus under Bäumen
am See') kan ook die van de mens worden opgeroepen: zijn uiterlijk,
mimiek, gebaren, houdingen (Verlaine: 'Et je m'en vais /Au vent
mauvais /Qui m'emporte /Deçà, delà, /Pareil à la /Feuille morte.). En
naast de verbale auditieve verschijning van de mens komt ook
zijn niet-verbale auditieve verschijning in aanmerking (Kafka; 'Ze liepen met
ruisende rokken door de voorkamer'; hij weende, hij lachte), evenals de
auditieve verschijningen van niet-menselijke fenomenen ('Les sanglots
longs/ Des violons/ De l’automne ', 'Es bellen die Hunde, es rasseln die
Ketten', inclusief de stilte: Trakls ' Am Abend schweigt die Klage/ des
Kuckucks im Wald.'). Ook geuren kunnen worden opgeroepen ('Het parfum',
de 'Lotophagen' van Ulysses, Huxley: The scent-organ was playing a
delightfully refreshing Herbal Capriccio - rippling arpeggios of thyme
and lavender, of rosemary, basil, myrtle, tarragon; a series of daring
modulations through the spice keys into ambergris; and a slow return
through sandalwood, camphor, cedar, and newmown hay (with occasional
suble touches of discord - a whiff of kidney pudding, the faintest
suspicion of pig's dung) back to the simple aromatics with which the
piece began. They final blast of thyme died away; there was a round of
applause) evenals
tastervaringen (''Glänzende Götterlüfte/Rühren euch leicht' van
Hölderlin, Hij voelde een
lichte jeuk boven op zijn buik' úit Kafka's Verwandlungen), waarneming van warmte
of koude ( 'Bij de aanraking golfden rillingen van koude over hem heen',
Kafka Verwandlung), smaken, en, last but not least, erotische gewaarwordingen.
Naast verschijningen voor uiterlijke zintuigen verschaffen
voorstellingopwekkende tekens bij uitstek toegang tot verschijning voor
de innerlijke zintuigen. De innerlijke tegenhanger van onze uiterlijke
verschijning bij uitstek is de innerlijke waarneming van het doen, de
tegenhanger van de uiterlijke waarneming van de handeling. Evenzeer nog
sterk aan de uiterlijke verschijning verbonden, zijn lichamelijke
gewaarwordingen zoals lust en pijn, die in de regel zijn te lokaliseren
in welbepaalde organen ('hij voelde een brandende pijn in de keel'). Dat
geldt ook voor waarnemingen van lichamelijke (wan)toestanden zoals 'hij
was opgewonden', 'hij bruiste van energie', 'hij voelde zich lusteloos',
'
hij voelde zich loom', 'hij duizelde','hij kon geen adem meer krijgen',
'hij voelde zich koortsig', 'hij rilde van de kou', 'hij voelde zich loom van de
warmte', 'Mon corps qui sentait dans le sien ma propre chaleur
voulait s'y rejoindre, je m'éveillais' van Marcel Proust). Tot deze
lichaamsgebonden innerlijke verschijningen behoren ook de
onwillekeurige processen die worden gemobiliseerd bij gevoelens: 'zij
voelde haar wangen gloeien',' haar hart bonsde', 'haar maag krimpt
ineen', 'zij kromp in elkaar', 'zij verstijfde van schrik', 'zij
kreeg de krop in de keel', 'zij voelde vlinders in de buik'. Merken we
wel op dat we het hier hebben over beelden van gevoelns, niet over de
gevoelens die het beeld opwekt in degene die ermee omgaat.
Minder dwingend verbonden met een in de driedimensionale ruimte
gesitueerd lichaam is het zogenaamde 'zielenleven'. Daar is om te
beginnen de waarneming van algehele 'innerlijke toestanden' die als
disposities wel in het 'innerlijk' zijn gesitueerd, maar nog niet (of
niet meer) verbonden met een concrete uitvoering door datzelfde lichaam
waarmee we actief worden in de driedimensionale werkelijkheid: denk aan
de waarneming van behoefte en verlangen: ('ik heb honger', 'Mi lanckt na
di geselle min'), van een 'drift' ('hij was niet meer te houden'), van
het gebiologeerd zijn ('hij voelde zich onweerstaanbaar aangetrokken'),
van een neiging, de wil of het voornemen om iets te doen, ('hij wilde de
deur opendoen'), of het tegendeel daarvan ('ik ben
moe', 'hij was totaal apathisch'). Vermits er meerdere driften, neigingen
of impulsen zijn, kunnen ze met elkaar in conflict komen ('Hij kon het
niet gezegd krijgen'). Tot de inhiberende neigingen behoren vooral de
stemmen van de verschillende gewetens en het bijhorende
schuldgevoel, of spijt en berouw (als dispositie om iets niet meer te
doen, als verlangen om het weer goed te maken). Tot de innerlijke
waarnemingen behoren ook de als herinnering of wensvoorstelling
verinnerlijkte waarnemingen van de buitenwereld (de melodieën die
voortdurend opduiken in Ulysses) - beide worden verenigd in
de droom. (de droom van Hans Castorp in 'Schnee' in 'Der Zauberberg'
van Thomas Mann). Maar de verinnerlijkte waarnemingen bij uitstek zijn
gedachten. Het denken zelf onttrekt zich aan het bewustzijn: alleen het
resultaat ervan wordt waarneembaar als een 'gedachte' in de geest. Een
'gedachte' is een
zin (of niet-verbale formule), die ofwel luidop wordt uitgesproken of
uitgeschreven ten behoeve van toehoorders of lezers ('To be or not be',
waar Hamlet 'luidop' nadenkt), ofwel innerlijk ten behoeve van de denker
zelf ("Und er dachte statt dessen: 'Der Mensch kommt in zweien vor. Als
Mann und als Frau", Musil). Als hij de gedachte aan zichzelf meedeelt, wordt de auditieve verschijning van de mens reflexief, zoals
zijn
visuele in de spiegel: het ik aanhoort in zijn gedachten de auditieve verschijning van zijn
eigen innerlijk. We kunnen onszelf ook aanspreken ('Dat kan je
toch niet maken') of bevragen (Und er fragte sich:
'Wie lange ist es schon her, das ich dass zuletzt empfunden habe', Musil). Het is overigens niet alleen het ik dat zichzelf aanspreekt: het
ik kan ook worden aangesproken door het geweten, dat zoals bekend niet
alleen een innerlijk oog is dat ons bekijkt, maar ook een stem die
tot ons spreekt: 'Waar is Abel, uw broeder?' of 'Vater, siehst du nicht
dass ich brenne?' - of een stem die ons uitlacht. Als Musil schreef 'Es
ist leider in der schönen Literatur nichts so schwierig wiederzugeben
wie ein denkender Mensch', dan bedoelde hij uiteraard het
denken, niet de gedachten zelf. Want die kunnen door een (toneel)speler
luidop worden uitgesproken (Hamlet) of door de lezer innerlijk worden
gepreveld. Naast de onmiddellijke mimesis van de gedachte, kan de
schrijver ook zijn toevlucht nemen tot middellijke mimesis: hij kan een
gedachte ('Zoiets zal mij nooit overkomen') ook oproepen door indirecte
rede ('Hij zei/dacht dat zoiets hem nooit zou overkomen' of 'Settembrini
hoffte sich nicht zu Tausche', Zauberberg).
Een auditief portret is dus niet alleen denkbaar als nabootsing van
spreken ('speech portrayal'), maar ook als nabootsing van gedachten ('thought
portrayal').
Terwijl we in schilderkunst en in auditieve verbale en muzikale mimesis
hebben te maken met visuele,
respectievelijk auditieve beelden, en in theater en film met een
audiovisuele combinatie daarvan, is narratieve literatuur in de middellijke modus -
als verhaal - dus 'plurisensoriëel': ze is in staat om beelden voor alle
zintuigen op te roepen, en doet dat meestal ook. Zowel bij de uiterlijke
verschijning van de mens als bij de innerlijke speelt het gesproken
woord - de auditieve verschijning - een cruciale rol. Doordat de
schrijver ook het hele gamma van innerlijke waarnemingen kan oproepen,
wordt de speelruimte van mimesis veel groter. De gewone waarneming
levert ons wel tal van tekens voor het innerlijk van anderen, maar de
reikwijdte van die tekens is beperkt: we kunnen wel zien dat iemand
denkt, maar niet wat hij denkt. We zijn niet in staat om het innerlijk
van anderen rechtstreeks waar te nemen - vanwaar de mogelijkheid tot
bedrog. Dat maakt de charme uit van de alwetende verteller die als het
ware een telepathische gedachtelezer is. Middellijke mimesis maakt dus
zoiets alseen alomtegenwoordige
waarnemer: we kunnen Castorp niet alleen
van buiten uit waarnemen als visuele of auditieve verschijning, we nemen
ook waar dat hij het koud heeft en wat hij droomt. Onnodig eraan te
herinneren dat wij de interoceptieve
gewaarwordingen van de personages alleen maar waarnemen als
voorstelling, niet als eigen ervaring: wij voelen niet de koude van
Castorp of hebben geen schuldgevoel met K.
In narratieve literatuur (verbale middellijke mimesis) is er dus in de regel geen enkelvoudige, visuele en
stilstaande verschijning, maar een reeks van plurisensoriële, veelal bewegende
verschijningen.
MISVATTING (2): MULTISENSORIELE BEELDEN OPGEROEPEN DOOR VOORSTELLINGOPWEKKENDE MUZIEK
Niet alleen verbale, maar ook muzikale voorstellingopwekkende tekens
zijn in
staat om voorstellingen voor de meest diverse zintuigen op te roepen. Geven we
een summier overzicht.
Om te beginnen zijn er voorstellingen
van de (veelal onhoorbare) bewegingen van onbezielde fenomenen met de
voorstelling van de bijbehorende epxressie: de golven (Der heilige Franziskus von Paula über Wogen schreitend of
'La Mer' van Debussy, fonteinen ('Les jeux d'eaux de la Villa d'Este van
Liszt), het stromen van de Rijn (Vorspiel tot Rheingold van Wagner),
het flikkeren van licht op de golven (Farben van Schönberg) of het
flitsen van de bliksem (Beethoven Pastorale), het magma in Yann Robins 'Vulcano'.
Deze voorstellingen zijn niet alleen visueel: als de muziek ook
bewegingopwekkend is, wekt ze meestal ook de interoceptieve voorstelling
van de eigen bewegingen van de luisteraar op (tenzij hij ze effectief
uitvoert). Ons laatste voorbeeld herinnert er ons aan dat die
voorstellingopwekkende tekens niet ritmisch-metrisch hoeven te zijn:
alle soorten beweging, en niet alleen ritmisch-metrisch georganiseerde,
komen in aanmerking. Niet alleen de beweging,
maar ook de stilstand kan worden opgeroepen: de roerloze zee (Hor ch’el
ciel van Monteverdi), een indrukwekkende burcht (Smetana), de eindeloze
steppen ('Steppen van Midden-Azië van Borodin). De tekens hoeven trouwens
ook niet altijd analoog te zijn: vele Leitmotive van Wagner zijn puur
willekeurig.
Vervolgens zijn er de talloze voorbeelden van (veelal
visueel-kinesthetische) voorstellingen van (al dan niet
hoorbare) bewegingen van dieren met de voorstelling van de bijbehorende
epxressie: het
stappen van kamelen in 'De steppen van Midden-Azië' van Borodin, het
zwemmen van vissen (Die Forelle van Schubert), het wieken van de kraai
(Die Krähe, van Schubert), het fladderen van engelen (Monteverdi 'Et hi
tres'), de beweging van talloze dieren in het 'Carnaval des animaux' van Saint-Saens.
Ook de voorstelling van de beweging van voertuigen kan worden opgewekt
door voorstellingopwekkende tekens. Zeer geliefd is het
opwekken van de (visueel-kinesthetische) voorstelling van het op en neergaan van de zuigers en
aandrijfstangen van een locomotief (Different trains van Steve Reich)
of van voorbijzoevende ruimtetuigen en ruimteobjecten.
Ambivalenter is, ten slotte, de status van bewegingopwekkende
tekens die wél door de mens kunnen worden uitgevoerd (zie de paragrafen
'Proteus' hieronder....). Als ze werkelijk worden uitgevoerd, wekken ze
geen voorstellingen op, maar werkelijke (zichtbare
en innerlijk voelbare) bewegingen. Van beelden is er pas
sprake als de luisteraar zich de bewegingen visueel of interoceptief voorstelt. In de regel geven verbale aanwijzingen
uitsluitsel over de aard van de bewegingen. Dan zijn
er om te beginnen de gewone bewegingen die horen bij de verplaatsing van
het lichaam: het stappen van de wandelaar in 'Harold en Italie' van
Berlioz, of het
glijden over de sneeuw in de Winter van Vivaldi.
Belangrijker zijn de expressieve bewegingen. Daar zijn de
onopvallende expressieve bewegingen van het lichaam zoals het rillen in de 'Cold
song' van Purcell, het rillen en klappertanden in de Winter van Vivaldi,
het huiveren bij 'La Mort de Cléopatre' van Berlioz. Populair zijn de bredere
expressieve bewegingen van armen en romp of van het hele bewegende
lichaam: de vele voorbeelden van expressief stappen zoals in de
treurmars zoals die van Chopin of in Siegfrieds Tod van Wagner, evenals
de vele soorten dansbeweging.
In al deze gevallen stellen we ons bewegingen voor in de - vermits het
over bewegingen gaat: meestal visuele - driedimensionale reële ruimte,
zodat de muziek eigenlijk alleen maar als teken functioneert, en niet
langer als autonome auditieve verschijning opgaat in de muzikale ruimte.
Identificeert de luisteraar zich met de opgeroepen beweging, dan stelt
hij zich zijn bewegingen (ook) interoceptief voor.
MISVATTING (3): HET VERHAAL ALS MULTISENSORIËLE
VOORSTELLING
Het inzicht dat er bij narratieve literatuur meestal sprake is van
plursisensoriële verschijningen wordt bemoeilijkt doordat telkens slechts één
bewustzijnsinhoud - en dus slechts één zintuiglijke verschijning -
tegelijk kan worden opgeroepen. De voorgestelde verschijningen worden
dan door de lezer tot een multisensorieel geheel gecombineerd.
Dat is niet moeilijk te vatten als het gaat om korte narratieve
passages. Als Musil eerst de visuele verschijning van Agathe op de sofa beschrijft, en vervolgens in
indirecte rede oproept wat ze zegt, zien we ze spreken - en hebben we
dus te maken met een audiovisuele voorstelling. Wisseling van
zintuiglijk domein volstaat dus niet om van een enkelvoudig beeld een
meervoudig te maken: het voegt alleen een nieuwe zintuiglijke dimensie
bij de oude. Dat geldt overigens ook voor onmiddellijke mimesis: het is
niet omdat in een film een personage eerst visueel verschijnt, om
vervolgens - zonder dat de camera stopt met draaien - ook auditief te
verschijnen als spreker, dat er sprake zou zijn van een nieuw beeld (een
nieuwe 'shot'). Het voorheen schijnbaar slechts visuele beeld, blijkt in
werkelijkheid een audiovisueel beeld te zijn.
Als het gaat over langere passages kan niettemin makkelijk de indruk
ontstaan van een opeenvolging van monosensoriële beelden. In 'Schnee' tonen we aan de hand van een concreet voorbeeld aan hoe
voorstellingopwekkende woorden een hele waaier van zintuiglijke
verschijningen kunnen weergeven.
Dat de lezer een brede waaier van
zintuiglijke domeinen doorloopt, betekent nog niet dat er sprake is van
een meervoudige of samengestelde verschijning zoals in
een retabel, of in een doorsnee multi-shotfilm. De duur van een
verschijning wordt immers bepaald door de temporele (en dus spatiale) continuïteit van het verschijnen
(zie I, 6).
Bij nader toezien zijn er op het niveau van de voorstelling wel temporele breuken in de inleiding tot het verhaal,
evenals tussen het verhaal en het daarop volgende hoofdstuk, maar het verhaal van de
tocht in de sneeuw zelf loopt ononderbroken door: Hans Castorp is continu waarneembaar van
bij het begin van zijn wandeling, over zijn rondjes draaien in de sneeuwstorm, zijn
inslapen na het drinken van portwijn, en zijn ontwaken, tot aan zijn terugkeer
naar het sanatorium. Nergens is er sprake van een
onderbreking ('een uur later', 'lang nadat bij was ingeslapen', of
'intussen ...'). Zeker, niet alle momenten zijn waargenomen vanuit eenzelfde perspectief: er wordt
ingezoomd, zowel met de ruimteloep als met de tijdloep. Maar, of de tijd nu snel of traag
verloopt, hij blijft ononderbroken stromen. De indruk van geleding is
dus uitsluitend afkomstig van de wisseling van zintuiglijk domein, niet
van breuken in de tijd.
Maar, zal men opwerpen, in een film wisselen de afzonderlijke zintuiglijke domeinen elkaar
niet af: al kunnen er tijdelijke leemtes zijn - momenten dat er geen
geluid is maar wel visueel beeld, of omgekeerd - de visuele en
auditieve dimensie zijn tegelijk aanwezig,
Het is echter een misvatting dat zoiets niet het geval zou zijn in een
verhaal. De misvatting ontstaat door onterecht de verschijning te
verwarren met het mimetisch medium- door het verhaal als opeenvolging van voorstellingen
gelijk te stellen met
het verhaal als de opeenvolging van de voorstellingopwekkende woorden.
In de film of in het theater blijft het personage zichtbaar
als het begint te spreken. Maar als de verteller een audiovisueel beeld
wil oproepen - een personage dat spreekt - moet hij
eerst de visuele verschijning oproepen, en vervolgens de
auditieve. Het is pas in de geest van de lezer dat beide verschijningen
worden gecombineerd tot één enkel
audiovisueel beeld. Dat wordt duidelijk geïllustreerd door volgende
passage:
'Da war wohl zu
seiner einen Seite ein Tannenabsturz hinab in Schneedunst und
andererseits ein Felsenaufstieg mit ungeheuren, zyklopischen, gewölbten
und gebuckelten, Höhlen und Kappen bildenden Schneemassen. Die Stille, wenn er regungslos stehenblieb, um sich selbst nicht zu hören, war
unbedingt und vollkommen, eine wattierte Lautlosigkeit, unbekannt, nie
vernommen, sonst nirgends vorkommend. Da war kein Windhauch, der die
Bäume auch nur aufs leiseste gerührt hätte, kein Rauschen, nicht eine
Vogelstimme. Es war das Urschweigen, das Hans Castorp belauschte, wenn
er so stand'. In dit fragment wordt eerst een visuele verschijning
opgeroepen, en daarna een auditieve. Maar beide
verenigen zich geruisluis tot een enkele audiovisuele voorstelling in de
geest. En het blijft niet bij een bisensoriële voorstelling. Gaandeweg
worden immers niet alleen
visuele en auditieve, maar ook nog olfactieve, taciele, ja zelfs een hele waaier van innerlijke verschijningen
weergegeven. Als de wind als met messen in de huid van Hans Castorp
kerft, als hem de adem wordt afgesneden, als de lezer hem hoort
denken,
ja zelfs ziet dromen, voegen die verschijningen zich bij overige
uiterlijke waarnemingen tot éénzelfde continu multisensorieel beeld.
Net zoals bij het audiovisuele beeld kan één van de dimensies tijdelijk
'wegvallen' - als Castorp niets voelt of denkt. Of de aandacht kan, evenzeer zoals
bij het audiovisuele beeld, eerder uitgaan naar wat er
is te horen dan naar wat er is te zien. Maar in geen geval is er een temporele breuk in het multisensoriële
verschijnen van Hans Castorp.
INDELING VAN DE VERSCHIJNINGEN NAAR ZINTUIGLIJK
DOMEIN
Dan is duidelijk dat we alle beelden als verschijning kunnen indelen
naar gelang van het zintuiglijk domein waartoe ze behoren.
Unisensoriële beelden kunnen we rangschikken naar gelang van het zintuig
dat ze bestrijken.
Vervolgens kunnen we onderscheid maken tussen monosensoriële en
plurisenosriële beelden.
Terwijl in de werkelijke wereld verschijningen in de regel
plurisensorieel zijn, is er in de wereld van de beeld een heel spectrum,
gaande van monosensoriële tot diverse graden van plurisensoriële
verschijningen (visuele, audiovisuele, enz.).
De waarneembare verschijningen - onmiddellijke mimesis - tenderen ernaar
om monosensoriëel of bisensorieel te zijn. Daar zijn twee redenen voor.
Om te beginnen zijn er de technische beperkingen bij de productie van de
mimetische media: die zijn het kleinst bij monosensoriële en het grootst
bij plursensoriële. Vervolgens neemt bij toename van het aantal
zintuigllijke dimensies bij waarneembare verschijningen de kans toe dat
ze tot volledige duplicaten worden.
De kans om volledig duplicaat te worden is uitgesloten bij voorgestelde
verschijningen. Daarom tenderen die er, omgekeerd, naar om
plurisensorieel, zoniet omnisensorieel te worden.
In tegenstelling tot wat de spreuk 'Ut pittura poesis' suggereert, zijn
bij verbale voorstellingopwekkende tekens monosensoriële verschijningen
eerder zeldzaam. Dat is zozeer het geval dat er een naam bestaat voor
uitsluitend visuele voorstellingen: ekphrasis. Dat neemt niet weg dat er
uitzonderlijk enkelvoudige beelden voorkomen die monosensoriële
verschijningen voor andere zintuigen oproepen: denk aan de passage van
het geurorgel uit Huxley's brave New world.
Merken we op dat hier plurisensoriële combinaties voorkomen die we niet
aantreffen bij onmiddellijke mimesis (en bij de gewone waarneming). Een
goed voorbeeld zijn de veelal visueel-kinesthetische voorstellingen van de (vele onhoorbare) bewegingen van onbezielde
en bezielde wezens die we hierboven beschreven.
Inzake plurisensoriële verschijningen kunnen we bijkomend onderscheid
maken tussen verhalen die alleen
uiterlijke verschijningen bevatten, en verhalen die ook innerlijke
verschijningen bevatten: wat Genette de variabliteit van het 'focaliseren'
noemt (íntern of extern).
Ten slotte kunnen we ook hier onderscheid maken tussen optelling van
enkelvoudige beelden die homogeen of heterogeen zijn qua bestreken
zintuiglijke domeinen.
RELATIE TUSSEN INDELING NAAR ZINTUIGLIJK DOMEIN EN
INDELING NAAR WAARGENOMEN OF VOORGESTELD
Zoals al in vorig hoofdstuk bleek, kan een monosensoriële verschijning bestaan uit
een waargenomen en een voorgesteld onderdeel, of kan een bisensoriële
verschijning bestaan uit een monosensoriële waargenomen verschijning
voor het ene zintuig,
gecombineerd met een monosensoriële voorgestelde verschijning voor een
ander, enz.