INLEIDING
In deel twee onderzochten we hoge en lage verschijningen in de
werkelijkheid. We zagen dat verschijningen voor elk afzonderlijk zintuig in principe
toegang kunnen verschaffen tot alle zintuiglijke domeinen en de
noumenale werkelijkheid, al gaat dat makkelijker bij waarnemingen of
voorstellingen voor de hogere zintuigen dan bij die voor de lagere
zintuigen, en we stelden het vermogen om een wereld te ontsluiten
tegenover het vermogen om lust op te wekken. In deel drie toonden we aan hoe
mimetische media
verschillen in hun vermogen om eigen verschijningen te produceren,
verzadigd te zijn, en te worden opgeteld tot meervoudige verschijning of
tot voorstellingopwekkende ketens. In het vierde deel
komt het er dan op aan om te onderzoeken in hoeverre het beeld als
autonome verschijning hoger of lager kan zijn. Deze vraag verschilt in
principe niet van de vraag wat hogere of lagere verschijningen in de
werkelijke wereld zijn. Ook voor autonome verschijnngen geldt dat visuele
verschijningen toegang verschaffen tot een tijdruimtelijk meer omvattende wereld dan de lagere
zintuigen, en dat lagere verschijningen - voor zover ze kunnen geïsoleerd
als autonome verschijningen - een intensere puur zintuiglijke lust verschaffen. Maar de
eigenaard van autonome verschijningen noopt ons om ook nog de hieronder
vermelde dimensies te onderscheiden.
Herinneren we eraan dat het hier niet gaat om het inhoudelijke aspect
- om vragen
omtrent wat hoger en lager is in de werkelijke wereld. Herhalen we ook dat de waardering van de aard van de verschijningen niets
te maken heeft met die van het origineel zelf: een hoge verschijning -
een visueel of auditief beeld - kan de verschijning zijn van
een 'laag oirigneel', zoals uitwerpselen, en een lage verschijning - een olfactief beeld
- kan hoge originelen oproepen, zoals wierook
die de voorstelling van een kerkinterieur oproept.
DIFFERENTIEEL VERMOGEN OM EEN WERELD TE
CONSTITUEREN
Het probleem van de hogere of lagere verschijningen naar vermogen om een
wereld op te roepen hebben we al behandeld in deel II. De opmerkingen
daaromtrent kunnen hier integraal worden overgenomen, al gelden ze hier
sterker omdat aanvulling door andere zintuigen hier principieel
is uitgesloten.
DIFFERENTIEEL VERMOGEN OM ZINTUIGLIJKE
DOMEINEN TE BESTRIJKEN
Middellijke mimetische media kunnen de voorstelling van alle zintuiglijke
domeinen bestrijken, inclusief de innerlijke. Wat dat betreft zijn ze
superieur aan alle ommiddellijke mimetische media die noodgedwongen
nooit de totaliteit van de zintuiglijke domeinen mogen bestrijken op
straffe van samen te vallen met de werkelijkheid. Omgekeerd kan men
stellen dat die verschijning het hoogst is die met de minste
zintuiglijke domeinen een zo ruim mogelijke werkelijkheid weet op te
roepen.
WAARGENOMEN VERSUS VOORGESTELD
Al sedert de paragone van da Vinci wordt een strijd gevoerd omtrent de
hogere of lagere status van verschijningen naar gelang ze waarneembaar
zijn of niet. Vaak wordt gesteld dat waargenomen beelden veel 'intenser' zijn dan
voorgestelde. We weten inmiddels dat dat niet geval is, en dat er
bovendien ook vele menggevallen zijn. Ook moeten we hier rekening houden
met het feit dat bij middellijke mimesis de lezer de graad van invulling
bepaalt.
DIFFERENTIELE VERZADIGING
Wel geldt dat onmiddellijke beelden in de regel oververzadigd zijn en
daarom vaak als intenser overkomen, omdat ze, net als de werkelijkheid
almaar nieuwe informatie kunnen verschaffen, terwijl dat bij
voorstellingen afhankelijk is van ons voorstellingsvermogen.
BEWEGEND VERSUS STILSTAAND
Velen geven de voorkeur aan bewegende beelden boven
stilstaande. Op het eerste gezicht lijkt het weergeven van het verloop
van een handeling veel informatiever, de ontplooiing van het
drama in de aristoteliaanse fasen van protasis epitasis en katastatis of
katastrofe veel boeiender dan het stilstaande beeld van een fase uit dat
proces.
Maar precies de geleding van een handeling als een opbouw naar een
hoogtepunt houdt ook in dat het dramatisch gebeuren ernaar tendeert om
te worden samengevat in een hoogtepunt. Als het stilstaande beeld dat
hoogtepunt vat, kan het dat voor eeuwig laten duren. Alleen gebeurtenissen zonder hoogtepunt - zoals het
kabbelen van een beekje of een waterval - hebben vermoedelijk de echte tijdsdimensie
nodig.
Daarbovenop geldt dat pas een stilstaand beeld in al zijn complexiteit
kan worden doorgrond. Dat is uiteraard alleen een voordeel als er iets
te doorgronden valt. Dat hangt af van zowel de mate van interne
structurering van het beeld als van de mate van synthetisering.
Paradoxaal is ook dat een stilstaand beeld, al dan niet als hoogtepunt
van een gebeuren, veel langer duurt in de zin dat we het kunnen blijven
waarnemen, terwijl een veranderlijk beeld slechts zolang duurt als het
duurt. Niets belet dat we een complex proces telkens
opnieuw (bij voorkeur in zijn totaliteit) waarnemen (herbeluisteren van
een fuga of een sonatevorm, herlezen van een boek), maar het doorgronden
van de structuur van zo'n proces gaat makkelijker via de
'stilstaande' vorm ervan in een partituur of een gedrukte tekst: die
laten ons toe snel heen en weer te schakelen tussen fragmenten van
willekeurige duur.
DIFFERENTIELE STERKTE VAN INTERZINTUIGLIJKE
SUGGESTIE
Er
toenemende dissociatie tussen verschijning en interzintuiglijk gesuggereerd
origineel bij de lagere zintuigen. Alleen in de visuele en auditieve
dimensie is de relatie dwingend genoeg om de voor mimesis constitutieve
interzintuiglijke suggestie tot stand te laten komen (I, 4).
DIFFERENTIEEL VERMOGEN OM DE MIMETISCHE ILLUSIE TOT STAND TE LATEN KOMEN
In I, 9 (abortieve beelden) wezen er al op dat smaken onmogelijk is
zonder ook te voelen, zodat het haast onmogelijk is om een monosensorieel gustatief
beeld te maken, tenzij dan in de voorstelling. Dat geldt ook voor monosensoriële tactiele beelden,
omdat het oog haast onverbrekelijk wordt geactiveerd bij voelen. Daarom
moeten we monosensoriële gustatieve en tactiele verschijningen rekenen
tot de lagere verschijningen.
DIFFERENTIEEL VERMOGEN OM DE MIMETISCHE PROEF UIT TE VOEREN
Dat geldt ook voor het uitvoeren van de mimetische proef. Hoe
verder we de estafette van de zintuigen doorlopen, hoe kleiner het aantal
zintuigen dat in aanmerking komt om te ontwaarden (op de smaak volgt
geen verder liggend zintuig meer), en hoe dichter de contactzintuigen
met elkaar worden verweven, zodat een bi- of
trisensoriëel beeld alleen door het zien kan worden ontwaard.
Voeg daarbij het differentieel vermogen om de verschijning te
onderwerpen aan de oneigenlijke mimetische proeven (I, 11): vermits de
verschijningen van lagere zintuigen homogeen zijn én vermits ook het
vermogen afneemt om zelf de verschijningen te produceren, is het
onmogelijk om een autonoom medium, een
mediumdrager en mediumaal veld waar te nemen binnen het zintuiglijk
domein van de verschijning.
DIFFERENTIEEL VERMOGEN TOT COMBINATIE MET
VERSCHIJNINGEN VOOR ANDERE ZINTUIGEN
Vooral geuren zijn moeilijk te combineren met
onmiddellijke visuele en auditieve verschijningen, niet alleen omdat
temporeel gezien het tempo van de
verandering zoveel trager en onnauwkeuriger is, maar vooral omdat,
ruimtelijk gezien, een
veelheid van objecten wordt gecombineerd met een homogene wereld. Zo is
het onmogelijk om een stilleven te laten zien waar evenveel
geuren zijn te onderscheiden als er groenten of fruit of bloemen zijn te
zien.
Pas als voorstelling zijn geuren naar believen te produceren, te
manipuleren, en te combineren: alle geuren van een
boeket zijn moeiteloos te beschrijven zoals in het voorbeeld van Huxley
in volgende paragraaf.
DIFFERENTIEEL VERMOGEN TOT COMBINATIE IN
MEERVOUDIGE EN SYNTHETISCHE VERSCHIJNINGEN
Verschijningen in onmiddellijke mimetische media voor lagere zintuigen zijn moeilijk op te tellen tot
samengestelde verschijningen, en a fortiori tot synthetische beelden.
Alleen voorgestelde verschijningen ontsnappen aan dit lot. Daarom komen lagere
en interoceptieve
zintuigen bij uitstek aan bod in middellijke mimesis: dat
blijkt onomstotelijk uit het volgende voorbeeld van Huxley, waarin de
opeenvolging van geuren (die echter continu in elkaar overgaan en dus
slechts een enkelvoudige verschijning vormen) moeiteloos verloopt zoals bij de opeenvolging
van tonen in een melodie;
The scent-organ was playing a delightfully refreshing Herbal Capriccio -
rippling arpeggios of thyme and lavender, of rosemary, basil, myrtle,
tarragon; a series of daring modulations through the spice keys into
ambergris; and a slow return through sandalwood, camphor, cedar, and
newmown hay (with occasional suble touches of discord - a whiff of
kidney pudding, the faintest suspicion of pig's dung) back to the simple
aromatics with which the piece began. They final blast of thyme died
away; there was a round of applause).
DIFFERENTIEEL VERMOGEN OM NIEUWE ORIGINELEN TE
SCHEPPEN
Het is makkelijker een nieuw origineel te scheppen via het produceren
van een verschijning voor het oog dan via verschijningen voor andere
zintuigen. Dat komt omdat de visuele verschijning zoals gezien een voorlopig eindstation
is waar alle
verschijningen voor zowel afstandszintuigen als contactzintuigen (en intero) tot (voorlopige) rust komen. Het
leveren van een ongeziene visuele verschijning volstaat dus om het
aanschijn te geven aan een nieuw origineel: we vragen ons niet af hoe het
klinkt, ruikt, aanvoelt, of smaakt. Een nieuwe geur of een nieuw geluid daarentegen
levert wel de nieuwe geur of het nieuwe geluid, maar we willen ook weten
hoe het bijbehorende origineel eruit ziet, en als het om monosensoriële
verschijningen gaat, blijven we op
onze honger zitten.
Omdat het van de plicht ontslaat om bijbehorende verschijningen voor
andere zintuigen te scheppen, is het ook makkelijker om nieuwe originelen te scheppen naarmate
er minder zintuiglijke dimensies worden gedupliceerd: het is makkelijker
een nieuw visueel of auditief origineel te scheppen dan een
audiovisueel. Daarom neemt voltooide mimesis een grotere vlucht op het
vlak van de monosensoriële beeld. Hoe hoger die vlucht, hoe prangender anderzijds de vraag hoe de verschijningen voor andere
zintuigen eruit zien. Zoals gezien is de vraag het minst prangend bij
het leveren van een visuele verschijning. Daarom is de visuele
verschijning de natuurlijke habitat van de voltooide mimesis. Dat neemt
niet weg dat de drang om nieuwe originelen te scheppen zich niet laat
muilkorven in de auditieve dimensie. Omdat het daar in toenemende mate
moeilijker wordt om zich een visuele verschijning voor te stellen die
past bij de auditieve, neigen we ertoe om de band met de visuele
verschijning door te knippen, en muzikale wezens te concipiëren die
monosensorieel zijn (zie II, 4).
Om dezelfde reden is de speelruimte voor het ontwerpen van nieuwe
originelen groter in tweedimensionale dan in driedimensionale
beelden. Bij tweedimensionale is het standpunt van de toeschouwer vastgelegd,
zodat men niet ook de zijkanten, de onderkant en de bovenkant, en de
achterkant moet bedenken. Zo komt het dat het wel relatief eenvoudig is om
een grotendeel 'bestaand' origineel als de Mona Lisa om te zetten in
een driedimensionaal beeld (zie
Daniel Druet),
maar dat het een ander paar mouwen is om een waarschijnlijke achterkant
te bedenken voor een imaginair wezen als de trommelslager van Klee of
een schilderij van Malevitsj.
Voorstellingen (al dan niet bemiddeld door
voorstellingopwekkende tekens) zijn op dat vlak superieur, vooral
omdat de schrijver zich kan beperken tot suggestie, zonder een verschijning als zodanig
te moeten ontwerpen. Kafka kan gewoon schrijven dat een mens geleidelijk in een
kever verandert, zonder zich ook maar zorgen te hoeven maken hoe dat in
zijn werk gaat. De problemen daaromtrent worden in alle omvang zichtbaar als men die
metamorfose zou willen verfilmen. Het probleem van de cineast verschilt
daarbij niet in principe van dat van de lezer. En dat leert ons dat de
superioriteit van de voorstelling slecht schijnbaar is: bij zijn
invulling ontleent de lezer zijn stof aan waarnemingen, of, waar die
ontbreken zoals bij voltoooide mimesis, uiteraard aan ....onmiddellijke
beelden.
CONCLUSIE
In vorig deel bespraken we de nadelen van mimetische media voor de
lagere zintuigen. Voeg daarbij de nadelen die aan de verschijningen voor
lagere zintuigen als
zodanig zijn verbonden, dan weten we meteen waarom er weinig of geen
beelden zijn voor lagere zintuigen - al is er natuurlijk veel olfactieve
en gustatieve design, die we zullen bespreken in VIII, 2. Het gaat hem
om lagere verschijningen qua combinatiemogelijkheid met
tijdruimtelijk gedifferentieerde beelden voor oog en oog, qua vermogen
om meervoudige verschijningen te maken, qua vermogen om zich monosensorieel te isoleren en dan interzintuiglijke suggestie op te
roepen, maar vooral qua vermogen om een wereld te constitueren. Bij
gustatieve beelden komt daarbij het onvermogen om zich te onttrekken aan
de mimetische proef (om de mimetische illusie tot stand te laten komen).