het beeld: mimesis herbekeken
deel IV: de classificatie van de verschijningen
hoofdstuk 3:

indeling naar veranderlijkheid


VERANDERLIJKE EN ONVERANDERLIJKE VERSCHIJNINGEN

Minder opvallend, maar niet minder belangrijk is de indeling van verschijningen in veranderlijke en onveranderlijke.

Herinneren we eraan dat we in dit deel verschijningen classificeren, geen mimetische media. Al bij onmiddellijke mimesis kan er een verschil zijn tussen het medium en de verschijning: al kan een onveranderlijk onmiddellijk mimetisch medium alleen onveranderlijke verschijningen weergeven, een veranderlijk kan zowel veranderlijke als onveranderlijke weergeven. Maar het verschil wordt pas manifest bij middellijke mimesis. Het schrift als uitvoeringwekkend tekens is onveranderlijk als het niet wordt gelezen en veranderlijk als het wordt gelezen, het gesproken woord als voorstellingopwekkend teken is veranderlijk, en objecten als voorstellingopwekkend teken zijn in de regel onveranderlijk. Maar zowel veranderlijke als onveranderlijke voorstellingopwekkende tekens kunnen verschijningen oproepen die zowel veranderlijk als onveranderlijk zijn: een stilstaand voorstellingopwekkend object zoals een reliek kan veranderlijke verschijningen oproepen: denk aan de piano van Liszt of de gasovens van Buchenwald. Omgekeerd kunnen veranderlijke middellijke mimetische media een onveranderlijke verschijning oproepen: denk aan ekfrasis, of een melodie die een land moet oproepen zoals in Borodins 'Steppen van Midden Azië'.

In de natuur komt een heel spectrum van verschijningen voor tussen onveranderlijk en veranderlijk. In de wereld van het beeld komen veel onveranderlijke verschijningen voor die in de werkelijkheid niet kunnen bestaan - denk aan de voor eeuwig onbeweeglijke minnaars op Keats'Grecian Urn - evenals vele veranderlijke beelden van wat in de werkelijkheid onveranderlijk lijkt (tijdloep).


COMBINATIE VAN ONVERANDERLIJKE EN VERANDERLIJKE VERSCHIJNINGEN

Binnen een enkelvoudige unisensoriële verschijning kunnen beide gemengd zijn: een veranderlijke actie op de voorgrond tegen een onveranderlijk landschap op de achtergrond. De combinatie kan ook 'artificieel' zijn in de zin dat ze alleen als beeld denkbaar is, zoals bij de bewegende bladeren op de foto van David Claerbout.

Belangrijker is de menging als twee verschillende mimetische media bijdragen tot het produceren van één enkelvoudige verschijning. Beide onderdelen kunnen dan ofwel veranderlijk, ofwel onveranderlijk zijn, maar het ene kan ook veranderlijk zijn en het andere onveranderlijk. Dat laatste is het geval bij het stripverhaal als een onveranderlijk visueel beeld wordt gecombineerd met een dialoog of met een narratieve tekst die een veranderlijke verschijning beschrijft. Dat valt in geen van beide gevallen op omdat het gesproken woord wordt weergegeven als geschreven woord, dat, als puur visueel gegeven, een 'tekening' is, die geruisloos met het overige onveranderlijke beeld kan worden gecombineerd. Nog minder valt een heterogene combinatie op als het ene onderdeel onmiddellijk is en het andere middellijk, zoals bij de Burgers van Calais waarbij een stilstaand onmiddellijk beeld is ingebed in een bewegend middellijk beeld (voorstelling).

Ook bij verbale voorstellingopwekkende tekens valt het niet op dat er vaak menging is van veranderlijke en onveranderlijke verschijning, ditmaal niet omdat ze er allebei onveranderlijk uitzien zoals in het stripverhaal, maar omdat ze beide worden opgeroepen door de lectuur van de woorden - dooreen veranderlijk keten van voorstellingopwekkende tekens. Dat geldt hier voor zowel onderdelen van éénzelfde verschijning (handeling tegen onbewogen achtergrond, zoals in Schnee), als voor combinatie in bimediale beelden (veranderlijke onmiddellijke dialoog in onveranderlijke middellijk opgeroepen omgeving).

Bij optelling van enkelvoudige verschijningen in de tijd kunnen onveranderlijke verschijningen volgen op veranderlijke, of omgekeerd: het slagveld na de veldslag.

 
 
ontdek
mijn nieuwe e-boek:


zelfomslag

het zelfbeeld
tussen spiegel en dagboek