INLEIDING
... that the great poet is always a seeer, seeing less with the eyes of his body
than he does with the eyes of his soul, but that he is a true singer
also, building his song out of music'.
Oscar Wilde, The critic as an artist:.
Nadat we in vorig deel de verschillende soorten voorstellingopwekkende
tekens in kaart hebben gebracht, komt het er in het
eerste hoofdstuk van dit vierde deel op aan
te tonen dat die wel degelijk beelden - verschijningen - oproepen, en
dat deze voorstellingen alle zintuiglijke domeinen kunnen bestrijken.
Vervolgens loont het om stil te staan bij de verschillen tussen
waargenomen en voorgestelde verschijningen.
Ten slotte moet erop gewezen dat waargenomen en voorgestelde
verschijningen vaak worden gecombineerd - exemplarisch in vele liederen
en verhalen met monloog of dialoog, maar vooral in zeer
onwaarschijnlijke beeldvormen zoals' Different Trains' of het
'Autoritratto nella notte' van Sciarrino.
ALGEMEEN: WAARGENOMEN EN VOORGESTELDE VERSCHIJNINGEN
We kunnen verschijningen indelen in waarneembare en voorgestelde.
Waarneembaar zijn onmiddellijke beelden, voorgesteld zijn
ofwel middellijke, ofwel mediumloze beelden (dromen, gewone en hypnagoge hallucinaties, dagdromen,
en voorstellingen die worden opgewekt door
rechtstreekse prikkeling van de hersenen).
Meer valt over deze indeling niet te zeggen. Wel loont het de moeite om drie wijdverbreide misvattingen inzake
voorgestelde verschijningen uit de weg te ruimen:
de misvatting dat verhalen een kwestie zijn van woorden, dat voorstellingen 'zwakke' beelden zijn,
en dat woorden slechts schimmige beelden, zo niet 'abstracte begrippen'
oproepen, en geen verzadigde beelden.
MISVATTING (1): VOORSTELLINGOPWEKKENDE TEKENS
ROEPEN VERSCHIJNINGEN OP
Wie niet doorheeft dat bij narratieve literatuur de woorden worden
gebruikt als voorstellingopwekkende tekens, komt licht in de verleiding
het verhaal met de woorden te vereenzelvigen en zo over het hoofd te zien
dat die woorden slechts dienen om een voorstelling op te roepen in de
geest.
Om ons er terdege bewust van te worden dat narratieve literatuur voorstellingen oproept, volstaat het lezen van volgende verzen van Bertolt
Brecht: 'Ein Haus unter Bäumen am See/ Vom Dach steigt Rauch'.
In deze
twee verzen - de volgende behoren tot het domein van de onmiddellijke
mimesis - wordt ons
onomstotelijk een visuele verschijning voor ogen getoverd. Maar die
visuele verschijning is ons anders
gegeven dan in de beeldende kunst: we zien ze niet met onze echte ogen,
maar met innerlijke ogen in onze geest. Wat we met onze echte ogen zien,
zijn alleen de letters die ons woorden doen uitspreken. Die zijn uiteraard niet
de voorstelling, maar de
tekens die ons ertoe aanzetten om ons een - in dit geval visuele - verschijning voor te stellen.
MISVATTING (2): ZWAKTE VAN DE VOORSTELLING
Vaak wordt gesteld dat voorstellingen zwak zijn in vergelijking met
waargenomen voorstellingen of met waarnemingen van de werkelijkheid.
Alleen al het feit dat sommige hallucinaties niet zijn te onderscheiden
van de werkelijkheid moet ons daar aan doen twijfelen.
Ook de nachtmerrie lijkt zo hallucinant echt, dat we pas overtuigd
worden van het ingebeelde karakter ervan als we ons met nadruk
blootstellen aan de waarneming van de
werkelijke wereld. Dat laatste - de mimetische proef van de
voorstelling - levert ons meteen ook de verklaring voor de indruk dat
voorstellingen 'zwak' zijn: dat zijn ze pas als ze achteraf of tijdens
het zich voorstellen worden geconfronteerd met waarnemingen. Zoals we al
beschreven in I, 9 ontkrachten deze laatste immers de voorstelling door indrukken te leveren
die niet bij de voorstelling passen - doordat we bv. de echte kamer
waarnemen achter
de gestalte die we ons voorstellen. Bij menging met bijpassende
waarneming daarentegen functioneren ze als kader, en ze delen dan in de
overtuigingskracht van de waarneming (zie 'menging' hieronder). Bij hallucinaties moet op één of
andere manier het mechanisme voor die correctie zijn uitgeschakeld.
Eenzelfde ontwaarding tot 'zwak' beeld treft overigens niet alleen
voorgestelde verschijningen: ook waargenomen verschijningen verliezen
hun overtuigingskracht na
uitvoeren van de mimetische proef, zoals we al
beschreven in I, 9.
MISVATTING (3): SUGGESTIE EN MIN OF MEER VERZADIGDE
VERSCHIJNINGEN
Vaak wordt gesteld dat literatuur niet in staat zou zijn om gedetailleerde
- verzadigde - beelden op te roepen zoals de schilderkunst of de
fotografie, dat ze zich moet verlaten
op suggestie en dus heel wat aan de verbeelding over laat, ja zelfs, dat
ze zich zou beperken tot het domein van de 'abstracte' of 'algemene'
ideeën - wat zou impliceren dat het hier niet om voorstellingen zou
gaan, maar om 'begrippen'. Daar horen twee opmerkingen bij.
Om te beginnen moeten we eraan herinneren dat de verteller bij
middellijke mimesis geen kant-en-klare beelden levert, maar
aanwijzingen voor de constructie daarvan (zie I, 4 en I, 5). Het is dus de
lezer die de door de
schrijver opgeroepen onderdelen van het beeld interzintuiglijk en intrazintuiglijk
aanvult, en zodoende de eigenlijke producent van de voorstelling is.
De auteur kan de lezer daarbij de vrije loop laten, dan wel hem streng
aan de leiband houden. Hij kan zich beperken tot algemene aanduidingen
('Hij was neerslachtig'), dan wel concreet invullen welke visuele
expressie die neerslachtigheid aanneemt ('Hij zat daar maar doelloos
voor zich uit te staren, de handen werkloos op zijn schoot gevouwen', of
bij interoceptieve invulling: 'Hij voelde zich alsof hij nooit meer in
beweging zou kunnen komen'). Tot typisch verbale methodes van suggestie
behoren indirecte aanwijzingen. Zo is de mededeling 'Zij was nog te jong
om alleen te leven' een indirecte aanduiding voor ofwel de innerlijke
gesteldheid van een weduwe, ofwel van de verwachtingen van degene die
met haar wordt geconfronteerd. Of zo kan de schrijver alleen de
begrafenis vermelden en daarmee impliceren dat de persoon is gestorven,
zonder dat sterven expliciet op te roepen. In alle gevallen is er
dus een zekere speelruimte: het is maar de vraag welke lezer zich bij
het spreken van Swifts' paarden ook de beweging van hun lippen
voorstelt. Terwijl bij een onmiddellijk beeld de graad van verzadiging vastligt,
hangt hij bij een middellijk beeld van de activiteit van de lezer af.
Om de verwarring van beelden met begrippen te voorkomen, helpt het om
erop te wijzen dat het gebruik van algeme begrippen voor de schrijver
een bijzondere vorm is van suggestie van concrete verschijningen. Al heeft Hölderlin
het in zijn 'Schicksallied' over
'de goden' en 'de mensen', we maken er ons niettemin concrete
voorstellingen van. Dat geldt zelfs voor het onwaarneembare - denk aan de
tijdsgeest van Musil in Geistiger Umstürz: we stellen ons dergelijke
entiteiten
voor via zintuiglijk waarneembare instanties ervan. Ook als de
schrijver
verzamelingen van objecten oproept of gebeurtenissen die zich almaar
herhalen (iteratief) ('Elke morgen nam hij
zijn ontbijt op het terras'), of die lang duren ('Hij had de hele
afstand te voet afgelegd', 'Hij hield een lezing over de liefde'),
hebben we de neiging ons er één instantie van voor te stellen. In geen
van deze gevallen hebben we te maken met het oproepen van abstracte begrippen: er is
alleen sprake van abstractie op het niveau van de voorstellingopwekkende
tekens. Op het niveau van de opgeroepen verschijning - het beeld - zien we concrete
invullingen van die abstracte begrippen - al gaat het zelden om een
volledige, maar veelal om een 'elliptische' invulling: één
enkel geval op één plaats (zoals bij momentopname).
Het gebruik van abstracte of algemene termen in narratieve
literatuur laat dus niet toe te concluderen dat we te maken hebben met
abstracta - die geen verschijningen zijn, zodat literatuur geen mimesis
zou zijn. Het laat evenmin toe te spreken van 'discursieve passages',
laat staan van menging van discursief en narratief woordgebruik.
Het probleem wordt gecompliceerd door twee bijkomende factoren.
Vanwege het lineaire karakter
van de taal neemt een uitvoerige beschrijving een bepaalde tijd in beslag, zodat we pas na afloop van de beschrijving weten hoe het
opgeroepen item
eruit ziet: bv. bij Keats' Grecian Urn, of, bij de introductie van
een nieuwe actor (bv. Settembrini): eerst naam, dan geslacht en
leeftijd, dan uiterlijke verschijning en kledij, dan omgeving en dan pas
de specifieke daad waar het hem om te doen was. Die tijdsspanne kan heel lang duren, zoals
wanneer Musil eerst een algemeen beeld ophangt van ingenieurs - het
lijkt wel een op zich staand essay - om vervolgens te kunnen
specificeren welk voor bijzonder soort ingenieur Ulrich is. De hele tijd
die in beslag wordt genomen door dit 'essay over ingenieurs' suspendeert
het verhaal (als bewustzijn van voorstellingen).
Belangrijker is echter een verschijnsel dat zich niet alleen voordoet
bij literatuur, maar bij meervoudige
beelden als zodanig - onmiddellijke (retabels, seriële beelden, maar ook theater en
film), zowel als middellijke. Elk
samenstellende verschijning wordt ervaren als de verschijning van een
samengesteld origineel, zodat in elke latere verschijning de kennis omtrent
de vorige wordt meegelezen. Dat heeft zijn gevolgen voor de suggestie: bij elke latere
verschijning hoeft de lezer niet meer te horen dat het personage
blond is of een litteken op zijn wang heeft.(zo wordt bij Kafka K
geleidelijk opgevuld met alle kennis die we uit al zijn verschijningen
opdoen). Dat blijkt ook al uit het feit dat de verschijningen ten
opzichte van elkaar als elders of vroeger of later worden gesitueerd. De
optelling van informatie kan een dramatische wending nemen: zo blijken
in 'Der Gute Mensch von Sezuan' twee eerder eenzijdige personages die
respectievelijk het 'goede' en 'het kwade' belichamen, uiteindelijk twee
verschijningswijzen te zijn van één en dezelfde persoon, zodat de
'geïdealiseerde' zwart-wittegenstelling wordt vervangen door een in
tegengestelde richting geïdealiseerde innerlijke tegenstelling. Hoe
later een enkelvoudig beeld verschijnt, hoe meer 'suggestief' het dus
mag zijn, hoe minder informatie de auteur moet geven. Er is sprake van
een cumulatieve bepaling van het samengestelde origineel, zodat op de
duur een hint volstaat om een heel complexe werkelijkheid op te roepen
(zoals dat ook het geval is met de waarneming in de werkelijkheid).
Uiteindelijk kan een summiere mededeling volstaan om een zeer complex
origineel weer te geven (de woorden 'Eli, Eli, lama sabachthani' als laatste auditieve verschijning
in het hele verhaal van de kruisweg). Dat houdt in dat we ons dus niet
mogen baseren op een fragment van de tekst of een enkelvoudige
verschijning om de graad van suggestie te bepalen. Pas na afloop van het
toneel, het gedicht, of het toneelstuk blijkt hoeveel er door de auteur
is ingevuld.
Omgekeerd kan de lezer zelf min of meer ver gaan in de invulling van
zijn suggestieve beeld.
En dat brengt ons tot onze tweede opmerking. De nadruk die we hier
legden op het feit dat de vaak summiere of schijnbaar abstracte
aanwijzingen van de schrijver worden aangevuld door de lezer, mag ons
er niet toe verleiden om aan te nemem dat alle onmiddellijke beelden verzadigd zijn.
Uit I, 5-7 weten we al dat suggestie geenszins een privilege
is van het verhaal. Het mag enige verwondering wekken dat
uitgerekend het tweedimensionale
(vooral onveranderlijke) beeld, dat traditioneel als 'verzadigd beeld' tegen het
'suggestieve'
literaire beeld in het geweer wordt gebracht, zich juist onderscheidt
doordat het vaak in sterke mate suggestief is - al was het alleen maar
door de suggestie van de derde dimensie - al is de suggestie in dit
geval in de regel dwingend. Afgezien van die derde dimensie wezen we er
in I,
7 op dat er bij vele onmiddellijke beelden een vaak intrazintuiglijke
suggestie kan zijn - denk slechts aan de 'schematische' voorstelling van
Hitler. Al helemaal uit den boze is het om de tegenstelling tussen
verzadigde en suggestieve beelden te begrijpen in termen van de
tegenstelling tussen beeld en teken, begrip en aanschouwing. We komen
daarop uitvoerig terug in VIII, 4.
MENGING VAN WAARGENOMEN EN VOORGESTELDE
VERSCHIJNINGEN
Naast beelden die ofwel waarneembaar zijn, ofwel voorgesteld, zijn er
ook beelden die bestaan uit menging van waarneembaar en voorgestelde
verschijningen. Vermits het hier niet gaat om waarnemingen die de
voorstelling logenstraffen, maar haar integendeel stofferen, ontkrachten
ze de voorstelling niet, maar verlenen haar eerder de intensiteit
van de waarneming. Geven we een overzicht.
Naast visueel-visuueel en auditief-auditief gemengde beelden hebben we
ook twee soorten audiovisueel gemengde, evanals visueel-plurisensoriële
en auditief plursensoriële beelden:
- visueel waargenomen en visueel voorgesteld: het visuele beeld dat pas duidelijk wordt na lezen
van voorstellingopwekkende tekst die een (meestal aanvullende of
verklarende) visuele voorstelling oproept. De visuele illustratie bij een verhalende tekst die visuele beelden
oproept.
- auditief waargenomen en auditief voorgesteld: het verbaal auditieve beeld van het spreken van een
lyrisch ik dat de voorstelling van geluid oproept (Les sanglots long du violon...
).
- audiovisueel (1): auditief waargenomen en
visueel voorgesteld. Een goed voorbeeld is hier 'Haus am See'van Bertolt Brecht.
We horen de stem van het lyrisch
subject en produceren de visuele voorstelling van een huis aan een meer.
In Schuberts 'Die Krähe' horen we de wandelaar spreken, en zien we hem
wandelen met de kraai. In de Pastorale van Beethoven horen we het
muzikale beeld van de roep van de koekoek, en hebben we de visuele voorstelling van kabbelend beekje, donderwolken en
bliksem. In het derde deel van Fontana di Roma horen we het gewone
auditieve beeld (opname) van de zang van de nachtegaal en maken
ons de bijbehorende visuele voorstelling daarvan.
In 'Et his tres'uit de Mariavespers van Monteverdie horen we het muzikale
auditieve beeld van fladderende sonore wezens (of van zingende
engelen) en zien we de visuele voorstelling van de vlucht van engelen
opgeroepen door analoge voorstellingopwekkende tekens.
In 'Different
Trains' van Steve Reich horen we gewone auditieve beelden van stoomfluit en
sirene en wekken voorstellingopwekkende tekens het visuele beeld op van
die treinen en bombardementen.
In narratieve literatuur worden door woorden opgeroepen voorstellingen
gecombineerd met het verhale auditieve beeld van sprende personages: 'Agathe, aussgestreckt
auf dem Diwan, hat ein Bein hochgezogen und geht lebhaft auf ihn ein:
"Mit dem, was du sagst, erklärst du doch selbst, warum ich wieder
heiraten müsste!" sagt sie.
In het 'Autoritratto nella notte'
van Salvatore Sciarrino
roept het gewone auditieve beeld van een wandelaar (het 'ademen' in de fluit)
diens visuele voorstelling op.
-
audiovisueel (2):
visueel waargenomen en auditief voorgesteld:
hett laatste avondmaal van da Vinci is visuele reactie op het auditieve 'Een van
u zal mij verraden'.
-
visueel waargenomen en multisensorieel voorgesteld:
Rodins Burgers van Calais is een visueel beeld aangevuld met plurisensoriele
voorstellingen (visuele beelden van andere fragmenten van het verhaal,
aangevuld met kreten en de gevoelens van de burgers zelf, het publiek en hun rechters).
Michelangelo's Mozes is visueel beeld met plurisensoriële voorstelling (de joden dansend om het gouden kalf met bijbehorende muziek).
- auditief waargenomen en plurisensorieel voorgesteld:
veel lyrische gedichten en liederen met narratieve elementen, en
voorstellingen voor diverse zintuigen, of narratieve literatuur die voorstellingen voor diverse zintuigen oproept
gecombineerd met verbale auditieve beelden van monologen of dialogen.
- plurisensorieel waargenomen en monosensorieeel voorgesteld:
exemplarisch in het kinderspel, dat begint als
pure voorstelling, maar met steeds meer waarneembare dimensies wordt
aangevuld: een kind met een
vogelpak aan en een vogelmasker dat met zijn armen zin vleugels beweegt
en zich interoceptief voorstelt dat het vliegt.
CONCLUSIE
Uit de voorbeelden blijkt dat heel wat mengvormen tussen onmiddellijke
en middellijke mimesis geen uitzonderingen zijn, maar integendeel
beeldvormen die wellicht vaker voorkonen dan puur onmiddellijke beelden.
Pas als we ons daar bewust van worden, blijkt hoe misleidend de haast
onuitroeibare gewoonte is om bij het nadenken over het beeld uit
te gaan van het
stilstaande, tweedimensionale, visuele beeld.