OPMERKING VOORAF
Deze tekst maakt deel uit van een reeks van drie teksten die
verhouding belichten tussen muziek en auditieve mimesis.
Het is aan te bevelen om ze te lezen in onderstaande volgorde:
Bewegingopwekkende tekens
Sonore wezens en absolute muziek
Auditieve mimesis en muziek
Wie niet vertrouwd is met het begrip 'mimesis' leze eerst
'Mimesis'
INLEIDING
In de tekst 'bewegingopwekkende tekens' maakten we kennis met een
bijzonder
soort auditieve tekens: auditieve bewegingopwekkende tekens
voor zingen, werken en dansen, die naast auditieve tekens voor
expressie van gemoedstoestanden (wenen) en het gewone spreken de belangrijkste onderdelen
van de auditieve verschijning van de mens uitmaken. In deze tekst zullen
we aantonen hoe de klanken die worden geproduceerd bij deze spraak- en arbeids- of dansmuziek ook kunnen worden beluisterd als auditieve
fenomenen op zich. De klank van bewegingopwekkende tekens wordt dan
gehoord als bewegende klank, en die wordt ervaren
als sonoor wezen dat zich ontplooit in een eigen muzikale ruimte. Deze
verschuiving van de aandacht naar wat we het klanklichaam zullen noemen, ligt aan de basis van de ontwikkeling van wat 'absolute
muziek' (of muziek kortweg) wordt genoemd.
Laat ons stap voor stap deze metamorfose van spraak- en arbeids- of
dansmuziek in absolute muziek beschrijven.
HET KLANKLICHAAM (1): TOONHOOGTE
De belangrijkste factor die de aandacht vestigt op het klanklichaam als
zodanig, is de
introductie van klanken met discrete en vaste toonhoogte. Tonen hebben immers
(net zoals kleuren, die het echter niet zonder vorm kunnen stellen) een merkwaardige eigenschap: ze lijken zich te onttrekken aan
de wetmatigheden van de driedimensionale wereld. We horen de tonen die op
een harp worden gespeeld niet op de plaats waar de vinger de snaren
raken. Als we onze vingers heen-en-weer bewegen over de snaren, lijkt
het alsof de klanken op-en-neer gaan. Blijkbaar organiseren de tonen
zich in een eigen muzikale ruimte op een verticale as van hoog naar
laag. Bij hun opgang in de muzikale ruimte laten de klanken de klankbron
die hen produceerde achter in de driedimensionale wereld van de
werkelijkheid. In de
muzikale ruimte lijken ze niet langer te worden geproduceerd door
vingers op een instrument of door de trillingen van de stem: ze worden
ervaren als autonome auditieve verschijning - als in de muzikale ruimte
zwevende klank. In de werkelijke wereld doet het fenomeen zich
nauwelijks voor, al was het alleen maar omdat de meeste natuurlijke
geluiden geen zuivere tonen zijn, en omdat we, ook als het zuivere tonen
zijn, altijd proberen de klankbron ook visueel te lokaliseren - al valt
dat niet altijd mee, zoals buikspreken aantoont. Een
vergelijkbare loskoppeling ervaren we alleen als we de klankbron niet in
de zichtbare wereld kunnen lokaliseren, zoals bij donder of echo.
Maar de loskoppeling wordt pas tot daadwerkelijke opgang in de muzikale
ruimte als meerdere discrete tonen samen of na elkaar zijn te horen,
zeker omdat bij door instrumenten geproduceerde tonen ook vaak
boventonen hoorbaar worden: denk aan de 'quintina' - een 'vrouwelijke stem'
die hoorbaar
wordt als mannen a capella ziingen op Sardinië
(Bernard Lortat-Jacob).
Het fenomeen is in alle duidelijkheid te horen in het 'Hostias'
uit het Requiem van Berlioz, telkens als, tussen het zingen van het koor
door, maar vooral op het indrukwekkende einde, de bazuinen en de fluiten
weerklinken, of in Les mains de l'abîme
van Messiaen, als, na een korte introductie (vanaf 1' 35"), eveneens
drie stemmen zich beginnen te bewegen in drie lagen van de muzikale
ruimte (waarvan de onderste zelf weer is ontdubbeld), evenals in het
wonderbare 'Stasimo
secondo' uit de Prometeo van Luigi Nono.
HET KLANKLICHAAM (2): MOTIEF, MELODIE, HARMONIE EN POLYFONIE
Niet alleen de toonhoogte lijkt de klank aan de werkelijke wereld te
onttrekken om hem te herschikken in een eigen muzikale ruimte, ook het
aaneenschakelen van aangehouden tonen tot motieven of melodieën heeft eenzelfde effect. Zolang de
toon slechts een klinkende aanslag is, ligt het voor de hand om hem te horen als
een geluid dat hoort bij het slaan of tokkelen van de muzikant die een
bewegingopwekkend teken produceert. In een
reeks van aanslagen krijgt het geluid van de aanslag op zich
een zekere autonomie als het
opgaat in grotere gehelen als maat of metamaat, zeker als de klank door
variatie in toonhoogte ook nog deel gaat uitmaken van een evenzeer meer
omvattende tonale structuur - een melodisch motief of een opeenvolging
van akkoorden.
Maar zolang die melodie
uit geïsoleerde aanslagen blijft bestaan, blijven we het op-en-neer bewegen van
de tonen lezen als teken voor een beweging dat door een muzikant op een
instrument wordt geproduceerd. We beschreven echter hoe een steeds breder wordende
waaier aan instrumenten toelaat om naast korte aanslagen ook almaar
langere tonen te produceren, zodat de geïsoleerde aanslagen worden
omgezet in een min of meer lang aangehouden klank. Als die met elkaar
worden verbonden tot motieven die bewegingen betekenen, of - wat van
meet af aan het geval is bij spraakmuziek - tot melodieën op langere
opeenvolgingen van woorden (verzen, strofes), dan
verschuift de aandacht van de afzonderlijke aanslagen naar de
opeenvolging van klanken als geheel. De opeenvolging van
bewegingopwekkende tekens wordt dan niet langer gelezen als een
opeenvolging van aanslagen met verschillende toonhoogte, maar als
eenzelfde klank die van toonhoogte verandert - als een melodie.
Het vermogen van de stem of van instrumenten om continue opeenvolgingen
van klanken te produceren is variabel. Ongebroken continuïteit van de klank is al de regel bij auditieve
expressies: denk slechts aan het wenen van de baby, het kermen van pijn,
evenals aan het huilen van wolven, de 'zang' van walvissen, het miauwen
van katten, het blaten van schapen. Bij verbale uitingen - het menselijke spreken
- wordt de continuïteit van de ademtocht gebroken door de articulatie,
waarbij een heel gamma van 'aanslagen' - de medeklinkers - wordt
verbonden door een heel gamma van aangehouden tonen - de medeklinkers. Het volstaat om
bij zingen deze medeklinkers weg te laten (wat van meet af aan het geval
is bij instrumentaal zingen) om een
echte voldragen melodie te krijgen waarin de maatslag of het ritme niet
langer worden gemarkeerd door een aanslag, maar door de pure verandering
van toonhoogte. Bij
gebruik van de stem en blaasinstrumenten blijft de noodzaak om weer in
te ademen de lengte van de (onderdelen van de) melodie beperken, behalve als ook het
inademen wordt gemobiliseerd zoals bij 'circulair ademen', of als de inhoud van de 'longen' wordt
opgedreven door permanent aanvullen zoals bij de doedelzak of het orgel
(of door differentieel inzetten zoals bij gezamenlijk zingen van 'Om'.
Maar bij strijkinstrumenten valt ook de onderbreking van het geluidloos
inademen weg: in elke strijkrichting produceert de strijkstok geluid, zodat de lengte van de 'ademtocht' eindeloos kan
worden gerekt - denk aan de grootse melodische boog in het
Adagietto van
Mahler of aan de melodieën in het
Vorspiel tot het IIIe
bedrijf van de Tristan van Wagner, of aan de lange opeenvolging van akkoorden op het
einde van 'Im Abendrot' van Richard Strauss. Zelfs de nog nauwelijks
merkbare onderbreking van de continuïteit door verandering van
strijkrichting kan worden weggewerkt, zoals bij een draailier, maar bij
uitstek in het orkest waarbij alle mogelijke naadloze
veranderingen van toonhoogte en zelfs van klankkleur kunnen worden gerealiseerd door geleidelijk
inzetten of differentieel strijken - denk aan
Atmosphères van Ligeti en de
spectralisten. Bij elektronische klankproductie vallen alle beperkingen
principieel weg. Merken we op dat ook snelle herhaling van aanslagen de
suggestie van continue beweging kan wekken, zodat ook slag- en
tokkelinstrumenten muzikale gehelen van langere duur kunnen spelen -
denk slechts aan het wonderbare vierde deel van de
Finale Presto
van de 2e pianosonate van Chopin. (En dat herinnert er ons aan dat ook
puur ritmische formaties kunnen worden ervaren als samenhangende
gehelen, vooral als ze niet langer zijn gedacht om menselijke bewegingen op
te wekken, zoals bij Taiko
trommelaars.)
Naarmate de toon in de tijd wordt aangevuld tot melodie die de gehele spanwijdte van
de muzikale ruimte begint te doorkruisen, ervaren we
hem almaar dwingender
als een klank die beweegt in de muzikale ruimte. Omgekeerd wordt het almaar moeilijker om
bewegingen van het menselijk lichaam te vinden die de analoge omzetting
zouden kunnen zijn van zo'n langgerekte melodie, of om de melodie te horen als
het (vocale of instrumentale) zingen van de zanger of
de muzikant die ze speelt. Er blijft ons dan niets ander over dan de klank
niet langer op te vatten als een bewegingopwekkend teken of als vocale
of instrumentale zang, maar
als een klank die op zich moet worden beluisterd en dan zelf blijkt te
bewegen - een traject af te leggen in de muzikale
ruimte (waarvan de trappen expressief zijn). We komen daarop terug in 'Preferentiële lectuur' hieronder.
De lectuur als sonoor wezen dringt zich vooral op als er meer van die melodieën
samen gaan evolueren. Dat begint al als mannen en vrouwen samenzingen,
zodat de stemmen zich in parallelle octaven gaan bewegen; maar weldra
maken de stemmen zich van elkaar los, zoals wanneer een stem zelfstandig
gaat evolueren boven aangehouden basnoten zoals in
Gospodi of de
latere cantus firmus, waaruit de volwaardige polyfonie en haar
monodische afstammelingen. Er zijn ook andere ontwikkelingslijnen
denkbaar, zoals deze die leiden tot
Aka
polyfonie. Maar in alle gevallen worden tonale relaties, die voorheen
slechts als opeenvolging hoorbaar waren, nu ook hoorbaar als simultane
afstand - als een opeenvolging van samenklanken - akkoorden. Daardoor
gaat de muzikale ruimte pas goed op. Akkoorden op zich
oefenen al een magische aantrekkingskracht uit op het oor, maar het is
pas de in akkoordopeenvolgingen gekwadrateerde magie die de al in de melodie
aangekondigde emancipatie van de klank tot zijn hoogtepunt brengt. De
magie is des te groter omdat ze - zoals al Pythagoras ontdekte - beheerst blijkt te zijn door een
eenvoudig systeem van mathematische verhoudingen, die makkelijk bij de
instrumentenbouw kunnen worden ontdekt en toegepast (geen zekerder teken voor
opgang van de muzikale ruimte dan polyfonie of homofonie - daarom kreeg
ze ook daar haar eerste vaste vormen).
Het is dus door de magie van de fenomenen die opduiken als de klank zich
in de muzikale ruimte begint te ontvouwen, dat zich de metamorfose kan
voltrekken van spraak- en arbeids- of dansmuziek tot wat bekend staat
als absolute muziek. Een
vergelijking met dat andere typisch menselijke auditieve tekensysteem -
de verbale taal - is leerrijk. Ook hier kan het
klanklichaam van de verbale tekens de aandacht naar zich toe trekken, maar
het complex van tegenstellingen dat het verbale klanklichamen structureert
(het systeem van klinkers en medeklinkers) geeft geen aanleiding tot de
opgang van een nieuwe wereld - vooral de medeklinkers behoren tot het
soort sonoor materiaal dat gebruikelijk is in de bestaande werkelijkheid.
Daarom gaat er bij de pogingen om een eigen auditieve wereld te scheppen
met het pure klanklichaam van de woorden geen nieuwe wereld op, en blijven we altijd
hangen in de wereld van de taal: bij Ball en Schwitters blijven we de klanken
horen als - zij het
dan 'zinloze' - taal.
HET KLANKLICHAAM (3): DE BEWEGENDE KLANK ALS VERSCHIJNING
We beschreven hoe toonhoogte de muzikale ruimte doet opgaan en hoe
opeenvolgingen van klanken van steeds toenemende duur daarin simultaan of successief veranderende posities
kunnen innemen. Gaat het daarbij om
eenzelfde klank die voortdurend van toonhoogte verandert, dan ontstaat de
indruk van eenzelfde wezen dat zich in de muzikale ruimte
beweegt, en, vermits het niet om een doelloze beweging gaat, maar om een
beweging die door bewegingopwekkende metrische en tonale verhoudingen
wordt gestructureerd (zie verder), lijkt dat
wezen bezield. De kleur van de klank, maar vooral het verloop van zijn
beweging heeft daarbovenop een uitgesproken expressieve waarde: statig
of erratisch, opgewekt of terneergeslagen, elegant of plomp, enz.
Daarom is
de bewegende klank niet alleen de momentane verschijning van een durend wezen dat
vele andere posities in de muzikale ruimte kan innemen, maar ook van een innerlijk dat
in de klank woont - van een wezen met een durende substantie of een ziel.
(Merken we op dat het waarom van die expressiviteit ons evenmin wakker
hoeft te houden als de vraag waarom een
bepaalde plooi om de mond als teken van een bepaalde gemoedstoestand
wordt gelezen: dat is een probleem voor de theorie van de expressie,
zoals bv. Darwins 'Emotions and expressions of man').
De klank
die beweegt in de muzikale ruimte is dus niet
langer een optelling van auditieve tekens (voor de beweging van dansers
of de innerlijke gesteldheid van een zanger), maar een fenomeen sui
generis, en niet zomaar een fenomeen, maar een
verschijning in dubbele zin: de momentane fase uit een langer durende
verschijning van een
wezen, én de uiterlijke verschijning van een een inwonende ziel. Wel gaat het om een zeer merkwaardig wezen. Vermits ons alleen de auditieve
verschijning is gegeven, kunnen we ons geen verschijningen voor andere
zintuigen voor de geest roepen, zoals we dat wel kunnen bij walvissen of huilende kinderen,
die we ook kunnen zien en aanraken. De sonore wezens in de muzikale
ruimte zijn dus monosensoriële wezens. Ook in de visuele wereld bestaan
er monosensoriële verschijningen: de lichtende aura's die noch hoorbaar noch tastbaar zijn
(vuur, de regenboog, poollicht, dwaallichten boven een moeras, nevelen
en zonsondergangen). Om te vermijden dat
we de monosensoriële natuur van de sonore wezens in de muzikale ruimte
miskennen, is het aangewezen om niet te spreken over een achterliggende
substantie, maar over een ziel, die we ons dan niet in een tastbaar
lichaam moeten denken, maar in een onstoffelijke klank. Substantie is immers een term die
is gemaakt op maat van de visuele wereld, alwaar we de onweerstaanbare
neiging hebben om ons die substantie als tastbare materialiteit voor te
stellen. De term 'ziel' is ook geschikt omdat de menselijke stem een
klank is die van achter het zichtbare oppervlak van het menselijk
lichaam afkomstig is en ons informeert over wat in dat 'innerlijk' niet zichtbaar
is. Ook Schopenhauers wil is te zeer verbonden met de voorstelling van
het bewegen van ledematen - van de wil in een lichaam in de
driedimensionale zichtbare wereld. De ziel woont in de klank zoals de
geest in het dwaallicht. Daarin verschilt de ziel van de sonore wezens
van die van de mens die in een lichaam is neergedaald.
Het zich op de voorgrond dringen van het klanklichaam heeft dus tot
gevolg dat muziek niet langer wordt gelezen als een exherent
bewegingopwekkend teken dat in de driedimensionale ruimte de beweging
opwekt van lichamen die aan de zwaartekracht zijn onderworpen, noch als inherent bewegingopwekkende teken
dat het vocale of instrumentale zingen van een expressief wezen
opwekt, maar als auditieve verschijning van een wezen waarin zich een
autonome ziel manifesteert. We kunnen die metamorfose voorstellen door het
schema uit 'Bewegingopwekkende tekens' uit te breiden met twee nieuwe
vakjes die het domein van de absolute muziek omschrijven:
| sonoor wezen | ||||
| ↓ | ||||
| auditieve verschijning in muzikale ruimte |
||||
| zingen/spelen | → ← |
bewegingopwekkend teken in reële ruimte |
→ | dansen |
In
eerste instantie kan de metamorfose uitgaan van bestaande spraak- en
arbeids- of dansmuziek die gewoonweg anders - als absolute
muziek - wordt beluisterd. Dat wordt in de hand gewerkt door de in
'Bewegingopwekkende tekens,
speelmuziek' beschreven virtuoze uitwerking van
dansmuziek. Een tijdlang blijft het mogelijk om de
mogelijkheden van de absolute
muziek te ontwikkelen binnen de perken van spraak- en arbeids- of
dansmuziek. Maar het is duidelijk dat
perspectieven die worden geopend door de lectuur van klanken als
bewegende wezens zo aantrekkelijk zijn, dat de absolute muziek weldra elke band
met vocaal of instrumentaal zingen of met arbeidende of dansende
lichamen
opgeeft, zodat de bewegende klank zich volledig kan plooien naar de
vereisten van de meest diverse wezens in de muzikale ruimte.
Naarmate dat het geval is, wordt de muziek niet meer ervaren als de
vocale of instrumentale expressie van een zanger of een muzikant, noch
als de teken voor het bewegen van dansende lichamen, maar als expressief
bewegende klank.
Luisteren we met dit schema voor ogen even naar een progressie van
voorbeelden. In het Vorspiel tot IIIe
bedrijf van de Tristan van Richard Wagner bewegen klanken zich van
de diepste naar de hoogste regionen van de muzikale ruimte. In de
ouverture tot Lohengrin
van Wagner worden telkens lagere regionen van de muzikale ruimte ingenomen.
In het
Finale Presto
van de 2e pianosonate van Chopin beweegt een muzikaal wezen zich
erratisch door brede regionen van de muzikale ruimte. In polyfone
muziek, inzonderheid de fuga, bewegen meerdere aan elkaar verwante
wezens die elkaar nabootsen of tegenspelen in uiteenlopende lagen van de
muzikale ruimte.
Minder antropomorfe wezens verschijnen in
Atmosphères van
Ligeti of Pithoprakta
(1956) van Xenakis, en bij de Taiko
trommelaars worden ze opgewekt door puur ritmische klanken.
De voorbeelden zijn met zorg gekozen, want er zijn veel
andere voorbeelden te vinden waar onze stelling over muzikale wezens in
de muzikale ruimte minder overtuigend overkomt. Dat komt omdat absolute muziek talloze
combinaties met andere soorten muziek kan aangaan zonder dat men zich
daar bewust van is, én omdat ze, zoals we zo dadelijk zullen zien, zelf ook als bewegingopwekkende
of 'expressieve' muziek kan worden gelezen. Dat vergroot alleen maar het
ons al uit 'Bewegingopwekkende tekens' bekende proteïsche karakter van
muziek dat al van oudsher een juiste benadering van het fenomeen muziek,
inzonderheid dat van absolute muziek in de weg staat.
Maar, vooraleer daar uitvoerig op in te gaan, is het ogenblik toch
gekomen om een algemene uitspraak te doen over de natuur van dergelijke muziek waarbij de
tonen niet langer als bewegingopwekkend teken wordt gelezen.
ABSOLUTE MUZIEK EN MIMESIS
Bovenstaand schema maakt meteen duidelijk waarom muziek die niet langer bewegingopwekkend
teken voor dansende of zingende lichamen is, maar bewegend sonoor
lichaam sui generis - muziek die niet langer spraak-, arbeids-, of dansmuziek is maar absolute
muziek - een nabootsing is - mimesis. De auditieve verschijning die we horen in de muzikale ruimte gaat immers
niet uit van een werkelijk bestaande ziel, ze wordt geproduceerd door het bespelen van instrumenten in
de driedimensionale ruimte. De zanger die zingt of de muzikant die
speelt op zijn instrument zijn dus slechts de mediumdragers van de bewegende tonen.
We zouden kunnen vergelijken met de manier waarop de mediumdrager marmer
de visuele verschijning van de David van Michelangelo voor ogen tovert
die normaal van een lichaam van vlees en bloed uitgaat. Het verschil is
alleen maar dat we bij de David te maken hebben met een visuele
verschijning van een wezen dat ook tastbaar is (en dus minstens
bisensorieel), zodat we bij aanraken het mimetisch verschil kunnen
vaststellen tussen marmer en vlees. Bij absolute muziek hebben we te
maken met een monosensorieel wezen waarvan de nabootsing bisensorieel
is: hier bestaat mimetisch verschil erin dat we ook muzikanten zien waar
we eigenlijk alleen maar klanken zouden mogen horen.
Absolute muziek is niet alleen mimesis, ze is ook nog het voorbeeld bij uitstek van
voltooide mimesis:
door het produceren van een uiterlijke verschijning schept de componist
via de muzikanten het
'innerlijk' van niet-bestaande wezens die
zich die hoorbare verschijning aanmeten. De hele wereld van de sonore
wezens in hun muzikale ruimte bestaat slechts bij gratie van de
activiteit van muzikanten: de muzikanten scheppen de wezens die ze
nabootsen door het produceren van de duplicaten van hun auditieve
verschijning; net zoals de schilders pas het aanschijn geven aan
onbestaande werelden door het tweedimensionale visuele duplicaat ervan
aan te brengen op het doek. Het grappige is dat uitgerekend
absolute muziek, die vooral door schilders werd gepromoveerd tot de
absolute - abstracte - tegenhanger van de 'mimetische' fotografie, wel
degelijk het schoolvoorbeeld is van pure mimesis - namelijk
voltooide mimesis. Niet als negatie van mimesis, maar
integendeel als de voltooide vorm ervan, is muziek de tegenhanger van
fotografie, die immers in oorsprong onvoltooide mimesis is.
En vermits het gaat om klanken die wel degelijk hoorbaar zijn, en niet om voorstellingen,
is absolute muziek ook onmiddellijke mimesis - al worden die klanken gesitueerd
in een niet-bestaande muzikale ruimte.
Ten slotte herinneren we eraan dat absolute muziek monosensoriële
mimesis is van monosensoriële wezens (alleen de mediumdrager is ook
visueel zichtbaar).
WEERSTANDEN TEGEN DE WAARNEMING VAN EEN AUTONOOM
KLANKLICHAAM
De bovenbeschreven transformatie kan alleen plaatsgrijpen als we de klank niet
langer begrijpen als een klank
die wordt geproduceerd door een muzikant op een
instrument: hij moet immers worden gehoord als de auditieve verschijning van een
monosensoriëel wezen in
de muzikale ruimte. Er zijn verschillende factoren die zo'n ontkoppeling
van klank en instrument bemoeilijken.
Al maken we bij het beluisteren van absolute muziek spontaan abstractie
van het produceren van de klank door de muzikant, de afwezigheid van een
expliciet theoretisch model waarin duidelijk onderscheid wordt gemaakt
tussen spraak- en arbeids- of dansmuziek
enerzijds en absolute muziek anderzijds, verhindert ons om de klank
ook bewust te begrijpen als een bezielde sonore verschijning. Dat is een
eerste factor die maakt dat we, daarnaar gevraagd, geneigd zullen zijn
om te zeggen dat de klanken die we daar in de muzikale ruimte horen
bewegen de stemmen zijn van de zangers of klanken uit instrumenten. Die
benadering
is verankerd in de taal: we hebben het steevast over de stemmen van een fuga,
terwijl daar helemaal geen sprake is van zingende mensen, ook niet als
de fuga wordt gezongen.
De lectuur van de klank als een product van het zingen van een zanger of
van het spelen van een muzikant wordt in de hand gewerkt doordat we bij
het luisteren naar muziek veelal de ogen niet sluiten, en dus bij elke
klank getuige zijn van de manier waarop een muzikant of een zanger hem
produceert. Het is dan alsof we het uitzicht op de muzikale ruimte uit
het oog verliezen bij de aanblik van de werkplaats waar ze wordt
geproduceerd. In de werkplaats horen we niet langer bewegingen in de
muzikale ruimte, maar zien we vingers en handen aan het werk op
toetsenborden, snaren, blaasinstrumenten, en slagwerk - zodat we bv. de
klanken met de vingers van de pianist van links naar rechts zien bewegen
over het toetsenbord in de plaats van te horen hoe ze op en neer bewegen.
Maar ook bij gesloten ogen kan de opgang van de muzikale ruimte worden
bemoeilijkt doordat het aan de klank al te duidelijk is te horen dat hij
werd geproduceerd door een stem of een muziekinstrument. Vooral de
aanzet verraadt op welk instrument de klank wordt gespeeld - sedert Schaeffer
weten we experimenteel dat klank nauwelijks aan een instrument kan
worden gekoppeld als men de kop eraf snijdt. Bij uitstek bij slag- en
tokkelinstrumenten is de aanslag duidelijk herkenbaar: het is praktisch
onmogelijk om het 'slaan' of tokkelen niet mee te horen. Ook talloze
'nieuwe speelwijzen', die precies de manier van produceren plegen te
beklemtonen, bemoeilijken de opgang van de muzikale ruimte - vergelijk bv.
de
prelude tot het derde
bedrijf van La traviata
met Grido van Lachenmann. Bij zangers zijn het - behalve bij melismen - de articulatie en het bijzondere
timbre van een stem die verraden dat we met een zanger hebben te maken
en wie hij is
(denk aan Satchmo) zeker als we hem ook nog zien en als hij als lyrische
of dramatische acteur optreedt. Gezamenlijk
inzetten van meerdere soorten instrumenten verkleint de herkenbaarheid
omdat de identiteit van elke aanzet verloren gaat in de menging.
De kleur en de aanzet kunnen ook worden geneutraliseerd door het gebruik
van monochrome
ensembles (koor, kwartet, blokfluitengroep enz.). Ook de lokaliseerbaarheid
in de reële ruimte speelt een rol: klanken waarvan moeilijk is
vast te stellen waar ze worden geproduceerd (al was het maar vanwege de echo), bieden nauwelijks weerstand
aan de opgang in de muzikale ruimte, zeker als de muzikant niet is
te zien, zoals bij het kerkorgel. (Het is daarom betekenisvol dat de
meeste instrumenten een 'echokamer' hebben onder de vorm van een
klankkast). Omgekeerd leidt het
benadrukken van de locatie van de klankproductie (meerkorigheid,
heen-en-weer laten draaien van de klank in de ruimte) tot situeren van
de klank in de driedimensionale ruimte en daarmee tot aandacht voor de
klankbron (zie 'De muzikale ruimte'.)
Een volgende factor die de opgang van de klank in de muzikale ruimte bemoeilijkt, is zijn
gelijkenis met bestaande geluiden: de klank van een sirene of een
stoomfluit zijn nauwelijks als zodanig te beluisteren, net zoals die van
het ademen in Autoritratto van Sciarrino, of van het woordloos
spreken in 'Speakings' van Harvey.
De klank wordt dan gekoppeld aan een meestal ook
visueel waarneembaar object - kettingzagen, krakende deuren,
enz. Dat geldt niet alleen voor het timbre, maar ook voor dynamiek: de
in de hedendaagse muziek erg geliefde supercrescendo doet al te zeer
denken aan voorbijzoevende auto's - of bij uitbreiding: aan ruimtetuigen, en wordt daarom niet langer gelezen als toenemende
intensiteit.
Het vermijden van gelijkenis met bestaande geluiden is er überhaupt de reden voor waarom muziek al vanouds de voorkeur geeft aan
zuivere tonen die worden geproduceerd op speciaal daarvoor gebouwde instrumenten: hoe
vaster de toonhoogte, hoe minder de opeenvolging ervan doet denken aan de meer glijdende
tonen van spreken, en hoe zuiverder de klank, hoe
kleiner de kans dat hij voorkomt in de werkelijke wereld, zodat hij
alleen maar doet denken aan het instrument waarop hij wordt geproduceerd
- en dat heeft geen ander doel dan klanken produceren, zodat het niet
met onze belangen kan interfereren. In principe is
het mogelijk om ook bestaande klanken die niet of nauwelijks tonaal
zijn te horen als de auditieve verschijningen van monosensoriële
wezens: dat doen we als we ons verdiepen in het geluid van
(straal)motoren (zoals Stockhausen), of als we luisteren naar vogelzang
als naar muziek op zich in plaats van op zoek te gaan naar de
zichtbare gestalte van de vogel. Maar hoe onzuiverder de toon, hoe meer de
klank op werkelijke verschijningen gaat lijken, en hoe zuiverder, hoe
meer inwisselbaar de geluidsbronnen worden; tussen een (zingende) vrouwenstem, een
fluit en hoge viool is nauwelijks verschil. Als er helemaal geen toon
meer is, kan de muzikale ruimte niet opgaan. Daarom
geeft ons schema hieronder boven het vakje 'metrisch/ritmisch' alleen geneutraliseerde toon
aan (bv. de herhaalde akkoorden zoals in de Sacre van
Stravinsky), niet de afwezigheid ervan. Merken we op dat ook variaties
in bandbreedte worden waargenomen als tonale verschillen (zoals in de
aanvangsmaten van Phasma van Beat Furrer),
en dat vele complexe geluiden niettemin samenklanken zijn van discrete
tonen zoals bij de spectralisten. Het gaat dus niet alleen over melodie,
maar ook over tonaal variërende geluidscomplexen.
Een laatste factor die de loskoppeling van de klankbron in de werkelijke
wereld bemoeilijkt, is dat bij alle
spraak- en arbeids- of dansmuziek (evenals bij alle nabootsing ervan, zie
'Auditieve mimesis en muziek'), de klank
wel degelijk moet worden gehoord als de klank die wordt
geproduceerd door een zanger of een muzikant: anders zouden we
vocale of instrumentale
spraakmuziek niet kunnen begrijpen als het zingen van een zanger (weze
het een echte zanger of een imaginaire zoals Arianna) of als het spelen
van een muzikant (weze het een echte of een nagebootste zoals de Leiermann). Vermits het hier gaat om de
meest voorkomende soorten van muziek, is het tegen de stroom op roeien
om bij het beluisteren van absolute muziek de klank op te vatten als autonoom
fenomeen. Daar komt bij dat vele absolute muziek is gemengd
of verdicht met de andere soorten muziek, zodat we de klank nu eens
zouden moeten horen als geproduceerd door een muzikant of zanger, dan
weer als autonoom geluid
te horen. We komen daar later uitvoerig op terug bij het bespreken van
de mengvormen in 'Auditieve mimesis en muziek'.
.
BEWEGENDE KLANK EN BEWEGINGOPWEKKENDE TEKENS
Nadat we zodoende het bestaan van (imaginaire) sonore wezens in het daglicht
hebben gesteld, en hebben aangetoond welke weerstanden er optreden bij de
adequate waarneming ervan, komt het erop aan onze analyse te
verfijnen.
Dat klanken worden gehoord als de auditieve verschijning van sonore
wezens die zich in de muzikale ruimte bewegen, betekent niet
dat de toonhoogtes waarop ze zich bewegen niet langer zouden worden
gelezen als tekens
voor het verloop van de beweging, en nog minder dat ze niet metrisch en ritmisch zouden zijn
georganiseerd. Wel integendeel: tonale en metrisch-ritmische relaties
worden voortaan gehoord als bewegingopwekkende tekens die inherent zijn
aan de beweging van de sonore verschijning - en dus niet langer als
bewegingopwekkende tekens die inherent zijn aan zingen of exherent aan arbeids-
of dansbewegingen. Ook bewegende klanken kunnen, net zoals zingende of
dansende mensen, hun beweging organiseren door maat en ritme evenals
door tonale spanning, en ze synchroniseren met die van andere bewegende
klanken. En, vermits ze zelf uit klanken bestaan die zich bewegen op een
bepaald ritme en op veranderende toonhoogte, kunnen ze dat door gewoon
hun eigen verschijning om te bouwen tot bewegingopwekkend teken, net
zoals dat het geval was bij de muzikalisering van spreken. Zo kan een individuele klank - een
melodie of 'stem' - zich bewegen in een bepaalde maat op een bepaald
ritme, en over vaste toonhoogtes die deel uitmaken van een toonladder,
zodat ze tonale spanningen genereren die het verloop van de beweging
structureren. Zo kunnen meerder bewegende klanken (de 'stemmen' in een
motet of een fuga) zich bewegen op eenzelfde maat, en de afstand die ze
ten opzichte van elkaar in de muzikale ruimte innemen, kan eveneens
samenvallen met tonale intervallen die het verloop van hun gezamenlijke
beweging structureert.
Het ligt voor de hand dat de sonore wezens zich zullen bewegen op
door toonaarden bepaalde tonale afstanden omdat bij de uitbouw van
absolute muziek gebruik wordt gemaakt van muziekinstrumenten die in
toonladders georganiseerde tonen produceren zoals ze worden gebruikt bij
spraak- en arbeids- of dansmuziek. Maar vooral met het oog op de
ontwikkeling van de laatste honderd jaar moet erop gewezen dat de
aanwezigheid van gestructureerde tonale en metrisch-ritmische
verhoudingen geenszins noodzakelijk is om te kunnen spreken over
absolute muziek: niet alle sonore wezens
bewegen zich in welgeordende maten en binnen als toonladders
georganiseerde tonale verhoudingen. Soms zijn
de tonale spanningen secundair, zoals bij het puur lineair op-en-neer
gaan als glissando of als chromatische of gewone toonladders over grote afstanden
- denk aan het reeds vermelde
Finale Presto
van de 2e pianosonate van Chopin of aan de vele
'golven' van Liszt voor zover ze absoluut worden gelezen. Bovendien
kunnen afzonderlijke
melodieën ook ametrisch en/of atonaal zijn. En meerdere - al dan niet metrisch of
tonaal georganiseerde - melodieën kunnen zich los van elkaar bewegen
zonder gemeenschappelijke maat - polymetrisch, polyritmisch, of
gewoonweg ametrisch - en op afstanden die geen tonale spanning opwekken
(polytonaal of atonaal) of in combinaties die elke tonale structurering
opheft (denk bv. aan de clusters in
Atmosphères'
van Ligeti). Overigens wezen we er al op dat niet alleen
regelmaat een volgende gebeurtenis doet verwachten: ook complete
onvoorspelbaarheid kan op de duur een enorme verwachtingsspanning
opwekken (zoals op einde van Grido van Helmut Lachenmann).
Blijkt dus dat het domein van de bewegende klanken (sonore wezens) slechts ten dele
samenvalt met het domein van de bewegingopwekkende tekens, dat op zijn
beurt niet alleen een deel van de wereld van de bewegende klanken bestrijkt, maar ook
alle spraak- en arbeids- of dansmuziek, waarbij de bewegingopwekkende
tekens
ofwel exherent zijn (zoals bij dansmuziek en vele arbeidsmuziek), ofwel
inherent (zoals bij sommige arbeidsmuziek en alle spraakmuziek). We
kunnen deze stand van zaken in kaart brengen als volgt (waarbij roze het
domein van de bewegingopwekkende tekens aangeeft en de rode letters
het domein van de bewegende klanken):
| bewegingopwekkende tekens: |
||||
| exherent | arbeids- en dansmuziek | |||
| inherent | taal, onhoorbare of half hoorbare bewegingen |
sonore wezens metrisch/tonaal |
||
| geen of nauwelijks | sonore
wezens ametrisch/atonaal |
|||
Het domein van de bewegingopwekkende tekens (roze) is dus slechts ten dele co-extensief met
dat van de muziek als zodanig: spraak-, arbeids en dansmuziek vallen er helemaal binnen, maar absolute muziek slechts ten dele.
Het loont om wat dieper in te gaan op relatie van absolute muziek tot
metrum/ritme en toonhoogte. Bij spraak- en arbeids- of dansmuziek is van
de beide hoofdparameters van bewegingopwekkende tekens maat imperatief en
toon facultatief (denk aan marcheren op puur ritme van trommels), maar
ze komen pas tot volle ontplooiing door de introductie van toon.
| tonaal | ||||
| metrisch/ritmisch | metrisch/ritmisch | |||
Dansmuziek met alleen tonale verhoudingen zonder metrum of ritme is ondenkbaar: we kunnen niet dansen op een aangehouden klank, hoogstens kunnen we bewegen op een klank die continu van toonhoogte verandert (glissando) of van kleur. Bij de sonore wezens van de absolute muziek liggen de verhoudingen anders, omdat hier niet langer de bewegingen van menselijke lichamen moeten worden gestuurd, maar alle mogelijk denkbare simultane en successieve bewegingen van één of meerdere klanken - inclusief zeer trage bewegingen (glissando's, crescendo's en geleidelijke kleurveranderingen zoals in Volumina van Ligeti) of quasistilstand (zoals het begin van het Mitternachtslied van Mahler), of of bewegingen die helemaal niet metrisch zijn georganiseerd (Stasimo secondo, of de onvoorspelbare maat van vele werken van de laatste decennia). We moeten hier dus een heel ander spectrum construeren.
|
|
||||
| geneutraliseerde toon | tonen | (complexen van) tonen | ||
| metrisch/ritmisch | metrisch/ritmisch | geneutraliseerd metrum | ||
|
|
Aan het linkse uiteinde van het spectrum staan klanken waarvan de beweging puur
metrisch-ritmisch is geleed, en waarbij de toon is geneutraliseerd doordat er
geen (of nauwelijks) verandering is: denk aan de klankblokken in de Sacre van Stravinsky).
Het gaat hier om sonore wezens die niet continu, maar intermittent verschijnen,
waarbij het moment van hun opduiken werkt als synchroniserend
bewegingopwekkend teken. Aan het andere, rechtse uiteinde van het
spectrum staan
klanken waarvan de beweging niet of nauwelijks ritmisch-metrisch is geleed, maar puur tonaal, zoals in
het eerste kwatrijn van 'Hor che'l ciel' van Monteverdi,'Institution de l'Eucharistie'
van Messiaen, het einde van Abendrot van
Richard Strauss , maar bij uitstek in
Guai ai gelidi mostri van Luigi Nono. Hoe minder metrisch-ritmisch de sonore wezens - hoe meer naar
rechts op bovenstaand schema - hoe duidelijker ze zich onderscheiden van
de bewegingopwekkende tekens van de dansmuziek en hoe makkelijker de muzikale ruimte opgaat; hoe meer metrisch-ritmisch
de sonore wezens - hoe meer naar links op het
bovenstaande schema - hoe meer ze gelijken op de bewegingopwekkende
tekens van dansmuziek - denk slechts aan le Sacre,
en hoe meer weerstand er is tegen de opgang van de muzikale ruimte.
Daarom wordt pas in alle omvang duidelijk dat er iets bestaat als een
muzikale ruimte waarin zich sonore wezens bevinden naarmate hun beweging minder metrisch-ritmisch is
georganiseerd: als ze elke band met
maat en ritme opgeven, zoals in het al vermelde
Guai ai gelidi mostri. Maar absolute muziek kan haar onvervreemdbare identiteit ook
benadrukken door bewegingen te vertonen die evident niet door menselijke
lichamen zijn uit te voeren en dus bezwaarlijk als tekens daarvoor
kunnen worden gelezen: door onwaarschijnlijke snelle
bewegingen met voor de mens onuitvoerbare trajecten, zoals die van de
Scherzo's bij Beethoven (Scherzo
kwartet opus 131) en Brahms, of de studies van Chopin en Liszt (La
leggierezza), of
in vroege werken van Xenakis zoals
Pithoprakta
(1956).
DE GEMEENSCHAP VAN DE SONORE WEZENS: SYMPATHISCHE
MIMESIS (1)
'Singend und tanzend äussert sich der Mensch als Mitglied einer höheren
Gemeinschaft:
er hat das Gehen und Sprechen verlernt und ist auf dem
Wege, tanzend in die Lüfte emporzufliegen'
Nietzsche, Geburt der
Tragödie, (1871).
Van muzikaal - ritmisch-metrisch en tonaal - georganiseerde bewegingen
gaat een onweerstaanbare drang uit om ze mede uit te voeren. In
'Bewegingopwekkende tekens' beschreven we al hoe op grond van die neiging de
gemeenschap der sprekers (bv. biddende gelovigen of scanderende betogers), arbeiders of dansers wordt gevormd
(ook marcheerders). In die gemeenschap genieten allen van het
gemeenschapsgevoel dat ontstaat als allen simultaan dezelfde bewegingen uitvoeren én
van het uitvoeren van de (ingetogen, zotte, erotische, of agressieve)
bewegingen.
Die drang om mee te bewegen gaat bij uitstek uit van de bewegingen van
bewegende klanken in absolute muziek, zeker als ze worden gestructureerd
door inherente metrische en tonale bewegingopwekkende tekens. Daardoor
lijkt ze weer tot de spraak- en arbeids- of dansmuziek te zijn geworden waaruit
ze was geëmancipeerd. Maar, er is een verschil: de beweging
die hier worden opgewekt zijn niet langer bewegingen van de mens
(spreken of zingen, en arbeiden of dansen), maar bewegingen van sonore
wezens in de muzikale ruimte. En dat heeft zo zijn gevolgen voor wie op
deze bewegingopwekkende tekens wil gaan bewegen. Terwijl
bij spraak- en arbeids- of dansmuziek
bewegingen worden opgewekt die zijn gemaakt op mensenmaat, is het
uitvoeren van bewegingen van sonore wezens niet evident - wij kunnen ons wel op
aardoppervlak bewegen, maar niet in de muzikale ruimte, en we hebben een lichaam waarvan uiteenlopende
onderdelen slechts een beperkt aantal bewegingen kunnen uitvoeren.
Als we dan al worden aangestoken door de bewegingopwekkende tekens van
de absolute muziek, dan gaat dat eigenlijk alleen maar als we ons
stoffelijk lichaam in de materiële wereld achterlaten, in het voetspoor
van de klanken zelf die zich losmaken van de muzikanten en de instrumenten
waaraan ze hun ontstaan hebben te danken. In het ideale geval ondergaat de
luisteraar daarbij als het ware een metamorfose tot klinkende ziel die met de klanken
mee gaat bewegen in de muzikale ruimte.
We kunnen spreken van een soort hemelvaart - die treffend
wordt beschreven in het citaat van Nietzsche hierboven. En, vermits alle luisteraars
zich willen gelijkmaken aan dezelfde bewegende klanken, worden ze in die
etherische gemeenschap allen gelijk aan elkaar én aan de bewegende
klanken. Maar terwijl allen die
samen zingen of samen dansen elkaar horen of zien en dus auditief of
visueel kunnen genieten van de opgang van allen in de zingende of
dansende gemeenschap, blijven in de concertzaal alleen maar
onbeweeglijke luisteraars achter die lijken te kijken naar het spektakel van een spelend
orkest, terwijl het echte gebeuren zich
afspeelt in een onzichtbare muzikale ruimte waar de zielen van de luisteraars
samen bewegen met de klanken die door het orkest worden gedupliceerd.
Pas na de opvoering geven ze gezamenlijk hun instemming te kennen door
applaus. De situatie gelijkt daardoor een beetje op die van lezers die
in de afzondering eenzelfde roman lezen om er na afloop met elkaar over
te praten.
Om dat merkwaardige verschijnsel in het daglicht te stellen, heb
ik er een naam voor bedacht: sympathische mimesis - nabootsing waar we
mee 'meevoelen'. Wie naar de Liebestod van Isolde luistert, beweegt zich
mee op de extatische golvende bewegingen van klank. Daarin verschilt
absolute muziek van gewone, niet-sympathische vormen van mimesis: wie de
Mona Lisa ziet glimlachen waant zich niet evenzeer een glimlachende Mona
Lisa, hij voelt gewoon wat de gepaste reactie is op zo'n verschijning.
Merken we op dat het niet altijd komt tot de vorming van een imaginaire
gemeenschap van sonore lichamen: het verschijnsel treedt alleen
op in zoverre absolute muziek is verdicht met bewegingopwekkende tekens.
Bij absolute muziek die niet is
opgeladen met inherente bewegingopwekkende tekens blijft de ziel van de
luisteraars in hun lichaam
wonen, zoals dat het geval is bij andere vormen van mimesis.
Dat is bij uitstek het geval met muziek aan de rechterkant van het
spectrum in bovenstaand schema, waar de (resten van) puur tonale
spanning in de regel alleen maar aandachtstrekkend werken: onze houding
tegenover Pitoprakta verschilt niet van die tegenover het razen van een
sneeuwlawine, het wenen van een kind - en gelijkt dus op onze houding
tegenover de glimlachende Mona Lisa. In 'Auditieve mimesis en muziek'
zullen we aantonen dat sympathische mimesis geen privilege is van
absolute muziek, maar eigen is aan mimetische muziek in het bijzonder:
net zoals we mee bewegen op de golven van Isoldes Liebestod, klagen we
mee met de Arianna van Monteverdi.
IMPLOSIE VAN ABSOLUTE MUZIEK IN NIET-MIMETISCHE MUZIEK
Het opladen van de auditieve verschijning van sonore wezens met
inherente bewegingopwekkende tekens draagt
echter een gevaar in zich: de bewegingopwekkende tekens dreigen niet zozeer de sonore ziel in de
luisteraar tot bewegen aan te zetten, dan wel zijn lichaam, en dat kan
daarbij ofwel de neiging krijgen om allerlei bewegingen te gaan uitvoeren, ofwel de
aandrang voelen om zelf de klanken te produceren waarmee hij zich als
luisteraar ideëel heeft
geïdentificeerd. Beide neigingen bemoeilijken het opgaan van de muzikale
ruimte en het opvatten van de muziek als autonoom bewegende klank, al dan niet in het verlengde van de factoren met hetzelfde
effect die we hierboven al vermeldden (blijven kijken in plaats van
alleen maar luisteren, en de wijze van productie van de klank mee
blijven horen).
Onderzoeken we eerst de neiging om de bewegingopwekkende tekens die
eigenlijk de beweging van de klank sturen op te vatten als exherente
bewegingopwekkend tekens voor bewegingen van het stoffelijk lichaam -
als een soort dansmuziek - veeleer dan als uitnodiging om als sonoor geworden ziel mee te
bewegen met de bewegende klank. De verleiding is
des te groter naarmate de absolute muziek gelijkt op de dansmuziek waaruit ze is voortgekomen
(Handel concerto voor harp, Stravinsky's
Symphonies of wind instruments). Als de klanken bewegen op een metrum en een tempo dat past bij de
bewegingen van benen, romp, armen en handen, kan het stoffelijk lichaam niet
weerstaan aan de neiging om mee te bewegen. Maar deze omgekeerde metamorfose
van sonore ziel naar bezield lichaam wil
niet zo best lukken: het zijn slechts de voeten, of de voorarmen
of de handen die meebewegen op de muziek, en de bewegingen die ze
uitvoeren zijn slechts vage afschaduwingen van de rijkdom van de
bewegingen van de klanken (die overigens vaak in groep of polyfonisch
bewegen en dus niet de beweging van één, maar van meerdere wezens
opwekken), voor zover ze zich al niet beperken tot het uitvoeren van een
arbitraire beweging op een maat die in de muziek heel andere bewegingen
van de klanken stuurt. Het is alsof de mystieke wereld
van de sonore wezens ten dele in in de zichtbare wereld verzinkt.
Terwijl dus in werkelijkheid sprake is van een dubbele - eigenlijke en
oneigenlijke - lectuur van het muzikale gebeuren, ontstaat de valse
indruk dat er slechts van één dimensie sprake is: alsof de bewegende
klanken in de muzikale ruimte de beweging van de luisteraars zou sturen
naar het voorbeeld van de klanken van het dansorkest.
Veel vruchtbaarder is de verleiding om - ditmaal naar
het voorbeeld van (vocaal of instrumentaal) zingen - de bewegingopwekkende tekens
niet langer alleen maar de bewegingen van de klank en van de sonore ziel
te laten sturen, maar ook
de bewegingen waarmee hij wordt geproduceerd. Bij de luisteraar leidt
dat tot de neiging om mee te zingen of
mee te spelen (of om zich op te stellen als dirigent die het spelen van
de muzikanten opwekt) en bij de uitvoerders tot de neiging om de
beweging van de sonore wezens op te vatten als hun eigen vocale of
instrumentale zang.
Ook dit dubbele fenomeen wordt vaak elliptisch gelezen alsof het een enkelvoudig
was: de luisteraars of de uitvoerder krijgen dan de indruk dat de muziek
hun auditieve verschijning is.
Absolute muziek wordt dan weer ervaren als de (vocale of instrumentale)
expressie van de uitvoerders.
SYMPATHISCHE MIMESIS EN EXPRESSIE
Deze elliptische lectuur ligt ten grondslag aan de taaie misvatting dat
absolute muziek niet de verschijning zou zijn van sonore wezens, maar
wel die van de uitvoerder (of de componist).
De aanhangers van de expressieve theorie vergeten dat er niet alleen vaak een groot inhoudelijk verschil is
tussen het menselijk wezen van de muzikant en het wezen dat in de
muzikale ruimte verschijnt (denk bv. aan het verschil tussen de
onooglijke
organist en de verpletterende Eglise éternelle van Messiaen), maar ook dat er kwantitatieve verschillen zijn:
ofwel is er
slechts één muzikant voor vele muzikale wezens (zoals bij de uitvoering
van een vierstemmige fuga op de piano), ofwel zijn er vele uitvoerders
die één wezen nabootsen (bv. Atmosphères van Ligeti). Tegen deze
achtergrond krijgt de expressieve vertoning van vele muzikanten iets grappigs - denk
slechts aan de vertoning van
muzikanten als Glenn Gould bij het spelen van een vierstemmige fuga. Absolute
muziek is dus geenszins de expressie van wie ze uitvoert, zelfs niet als
dat een lyrische of dramatische zanger is zoals bv. in het liefdesduet
van Tristan en Isolde of in de Liebestod: hoezeer het hier niet gaat om
een zingend wezen maar om een gemeenschap van bewegende klanken, wordt
pas goed duidelijk zodra we ons realiseren dat de zingende 'stemmen'
zijn ingebed in instrumentaal opgewekte bewegingen - of als we
instrumentale
versies horen (of gewoon naar het Vorspiel luisteren). We komen daarop terug in de tekst 'Auditieve mimesis
en muziek', waar we zullen zien dat het probleem met absolute muziek
slechts een variant is van de problemen met auditief
nagebootste wezens in het algemeen, en hoe het wordt verdonkeremaand
door de vele mengingen van de vele soorten muziek, zoals in het
voorbeeld van de Tristan.
Tenzij het gaat om vocale of instrumentale spraakmuziek (of over de
nabootsing van zangers, waarover meer in de tekst
'Auditieve mimesis en muziek') is
muziek dus iets heel anders dan
wenen of 'zich uitdrukken' in het algemeen.
Alleen wie er de verkeerde voorstelling op nahoudt dat absolute
muziek de expressie van de componist of de muzikant zou zijn, kan niet
anders dan het fenomeen van de sympathische mimesis misduiden. We zagen
hoe de inherente
bewegingopwekkende tekens die de beweging van de sonore wezens sturen
ook de luisteraar ertoe kunnen aanzetten om mee te bewegen als sonoor wezen
of, minder adequaat als zanger, muzikant of dirigent, ja zelfs als 'danser'.
Wie absolute muziek begrijpt als de expressie van de uitvoerder, kan
niet anders dat dit mede bewegen begrijpen als
een rechtstreekse overdracht van de gevoelens van de componist of de
muzikant op de luisteraar. In feite gaat het alleen over een meer
gecompliceerde versie van wat zich voordoet bij allen die samen gewone
spraakmuziek zingen of dansen op gewone dansmuziek: het sympathisch
zingen of sympathisch dansen (of marcheren) dat we beschreven
in vorige tekst (zie de paragraaf 'Zingen
versus luisteren').
PROTEUS: DUBBELE EN PREFERENTIELE LECTUUR VAN MUZIEK
Blijkt dus dat absolute muziek niet altijd ten volle als absolute muziek
wordt gehoord. De mate waarin absolute muziek wordt gehoord als spraak-
en arbeids- of dansmuziek is afhankelijk van de muziek zelf: in welke mate
wordt de spanwijdte van de muzikale ruimte ontvouwd, in welke mate is de
individualiteit van de muzikale wezens beklemtoond (door lengte en gestalt van de melodieën), zijn er meerdere muzikale wezens hoorbaar (polyfonie, fuga) zodat we minder geneigd zijn om de muziek te
horen als
expressie van één muzikant), in hoeverre lenen de klanken zich voor een lectuur als auditieve expressie en
spreken, of als tekens voor bewegingen van het menselijke lichaam, en in
hoeverre, ten slotte, kunnen we de klank losmaken van het instrument
waarop hij wordt geproduceerd.
Ook het omgekeerd is waar: we kunnen alle spraak-, arbeids- of
dansmuziek ook horen absolute muziek, en wel des te gemakkelijker
naarmate de muzikale ruimte zich niet tot de speelruimte van één enkel octaaf
lijkt te beperken, naarmate er zich meerdere wezens lijken te bewegen,
naarmate de klanken minder lijken op auditieve expressie en spreken,
naarmate ze zich minder lenen voor uitvoering door het menselijk lichaam, en
naarmate ze makkelijker kunnen worden losgemaakt van de instrumenten
waarop ze worden geproduceerd.
Zo lenen de lang aangehouden (en dus weinig op articulatie lijkende)
klanken van Schuberts 'Nacht und Träume', die van nature worden opgevat als
expressieve spraakmuziek omdat ze worden gezongen op woorden, zich ook, of
zelfs beter, tot de lectuur als bewegende klank in de muzikale ruimte, temeer daar de
bewegingopwekkende begeleiding zo'n lectuur in de hand werkt. Idem voor
'L'ho he perduta'. Zo lenen de bewegingen van het Vorspiel tot het derde
bedrijf van de Tristan zich aanvankelijk misschien nog tot lectuur als
auditieve expressie, maar die wordt weldra vervangen door een quasi
onontkoombare lectuur als de beweging van ten hemel opstijgende zielen.
Al is elk soort muziek dus in principe te horen én als expressieve
spraakmuziek of als arbeids- en dansmuziek, én als absolute muziek, het
is duidelijk dat er voor elk soort muziek een preferentiële lectuur is.
De mogelijkheid tot dubbele lectuur mag ons dus niet blind maken voor de
tegenstelling, noch aanleiding zijn om muziek exclusief onder te brengen in één
van beide categorieën. Pas als we erkennen dat er zoiets bestaat als
preferentiële lectuur, wordt ook duidelijk dat er
vele mengvormen zijn.
We zullen in volgende tekst aantonen dat het bestaan van andere soorten
mimetische muziek dan absolute het domein van de muziek die
ook absoluut kan worden gelezen nog uitbreidt - en de problemen nog komt
compliceren omdat daardoor ook de mogelijkheden tot combinatie toenemen.