texts   ←
stefan beyst
images
 
credo
 
info
 
 
cain pieta


INLEIDING TOT (UN)HEIMLICHES

Nog uitdagender dan de vorige reeksen toont dit tweeluik hoezeer zelf geschapen verschijningen vaak veel revelerender zijn dan nog de meest aangrijpende bestaande - gesteld dat er werkelijke taferelen zouden bestaan die tonen wat hier is te zien. Dat een tweedimensionaal beeld slechts één perspectief hoeft te laten zien op een in wezen driedimensionaal gebeuren, vergemakkelijkt de opgave - of: schept nieuwe mogelijkheden.En dat geldt ook voor het niet zo makkelijk te verklaren fenomeen dat figuren én interacties die in de werkelijke wereld volkomen ongerijmd zijn, op een tweedimensionaal vlak vaak volkomen natuurlijk overkomen. Een deel van de verklaring is de aanwezigheid van een kader. Het geometrisch stramien dat zich binnen dat kadert ontplooit, gaat functioneren als een tweede soort skelet dat de zichtbare verschijning structureert, ja zelfs als een soort wil die de zelfgeschapen wezens bezielt. Zo volstaat het om in het tweede beeld de plaats waar het 'mes' de bovenrand raakt naar links of naar rechts te verschuiven, of de richting van het 'mes' te laten roteren, om te zien hoe de kracht die ervan uitgaat afkomstig is van de krachtlijnen van de onderliggende geometrie, niet van het krachteloze armpje dat het mes hanteert.

We gaven aan deze onwaarschijnlijke wezens het aanschijn om 'Unheimliches' zichtbaar te maken. 'Unheimlich'betekent 'luguber'. Maar 'heimlich' betekent 'heimelijk'. Zodat 'unheimlich' letterlijk niet-heimelijk betekent: 'heimisch': 'heems', vertrouwd - .zoals Sigmund Freud al opmerkte: het tegendeel van luguber. Door de 'Un' tussen haakjes te plaatsen wilde ik in de titel de drie betekenissen activeren: hoe achter deschijn van vertrouwen die we laten opgaan over wat vreemd was een gebeuren schuilgaat dat luguber lijkt, maar eigenlijk oervertrouwd is. We ontvouwen dat gebeuren in twee beelden, met titels die nadrukkelijk tussen aanhalingstekens zijn geplaatst, omdat ze slechts bij benadering passen bij wat ze tonen, en slechts zijn bedoeld om het oog voor te bereiden op wat er is te zien.
Bij 'Pieta'

Uitgangspunt was de Pieta van Michelangelo waar de moeder de zus - het lief - zou kunnen zijn van de dode die uit een wereld die hem kruisigde is teruggekeerd naar de schoot die hem baarde.

michelangelo pieta

In diezelfde schoot ontving de vrouw ook de man die haar kind verwekte. In een ander beeld van Michelangelo is hij vervangen door een gevederde zwaan, die met zijn staart het bevlekken tussen de benen toedekt om met zijn snavel op te stijgen naar hogere regionen:

michelangelo leda

Tussen het in de incest ontkende eindpunt en het in de vogelwording ontkende beginpunt, construeerde ik in 'Pieta' de dubbel ontkende geboorte.
De vrucht wil immers de wereld niet in: eerder wil ze met het hoofd voorop terugkruipen naar waar ze vandaan kwam. Mij zweefde daarbij voortdurend het beeld voor ogen van de foetus zoals da Vinci hem tekende - de op zichzelf teruggeplooide vrucht, ontdaan van de haar omhullende vliezen. In 'Pietà' is deze versie tweemaal omgekeerd: van boven naar onder en van achter naar voor,

detail pieta
da vinci foetus

en is de vrucht weer in vliezen gewikkeld, Die geven de armen en benen waarmee viervoeters over de aarde kruipen weer iets van het aanschijn van de vleugels waarmee Michelangelo's Zeus als arend Ganymedes de hemel in voert, of die waarmee da Vinci zich boven de aarde wilde verheffen. Want ook hij wenste zich blijkbaar een hemelse vader; in zijn versie van 'Leda en de zwaan valt in de zedig afgewende schoot niets meer te bekennen van 'les hideurs de la fécondité'.

da vinci leda
da vinci anatomy

Net zo min als da Vinci zich ooit met de vleugels die hij zich aanbond boven de aarde kon verheffen, zal de foetus ooit zijn vliezen tot wieken ontvouwen. Eerder wil hij weer ondergaan in het slijm waaruit hij werd afgescheiden.

Terwijl het kind terug wil in de schoot, wil de moeder het niet eens baren, laat staan het verwekt weten in haar schoot. Daarom weerden wij de man uit het beeld, en lieten we de vrouw tot vogel worden. Als gevederd wezen wendt ze zich vol ontzetting af van het zoogdierlijke gebeuren in haar onderlijf en ze zou het zo nodig met de bek te lijf gaan.

Daarom is de vogel ook geen zwaan - zijn lichaam is niet gehuld in een vederlicht wit pluimenkleed, maar in een loodzware pels die elke opgang fnuikt, en zijn snavel is niet het begerende, zwarthoornig uitvloeisel van een slanke hals, maar de opengesperde snavel in de roofvogelkop op het geblokte romp eronder.

Het gebaar waarmee dit ongelukzalige wezen de foetus voor zich uit houdt, is de ontkenning van dat van de priester die, in plechtige gewaden gehuld, het kind aan de gemeenschap voorstelt - of van de moeder die het kind aan haar borst koestert.

Het kind als in zijn tegendeel verkeerde Jezus: als niet ingeloste 'promesse de bonheur'.


BIJ 'KAÏN EN ABEL/KRONOS/GANYMEDES'

In dit beeld wilde ik drie soorten nauw verwante relaties verdichten: die tussen broers (denk aan de 'Kaïn en Abel' van Titiaan), die tussen vader en zoon (denk aan de Kronos van Goya, of in de literatuur aan Abraham en Isaac), en die tussen de dominante man en de onderworpen lustknaap (denk aan Michelangelo's'Roof van Ganymedes'):


titian cain abel
goya kronos


michelangelo ganymedes
 

Het was er mij niet om te doen deze relaties te begrijpen in termen van goed en kwaad. Eerder wilde ik de dramatis personae opvoeren als de uitvoerders van een dieper liggend gebeuren. Met het afrukken van het aangezicht dat hoort bij dat aantrekkelijke erotische lichaam, maakt de uitdrukking van ontzetting die we daar niet meer kunnen verwachten plaats voor het verschijnen van 'toutes les hideurs de la chair' - de woekering van het vlees en ingewanden onder het verleidelijke omhulsel van de huid. Te weten: een diepere wonde dan deze die zich opent als het orgaan wordt afgesneden - wonde die Kronos sloeg vooraleer hij zich zelf tegen deze verminking wilde beschermen door zijn kinderen de kop af te bijten. Want doordat hier alleen het gelaat wordt afgerukt, wordt de beweging van het ontmannen van de vader naar het opeten van de zoons voltooid door het droogleggen van de bron die de stroom des levens voedt: de schoonheid van het naakte lichaam.

Stefan Beyst, winter 2007-2008.

Zie ook:
'Yeats' Leda en de zwaan: de wording van een beeld'
'Het erotisch oog en zijn naakt'